NGÀY THƯỜNG CỦA VUA

Gần 150 năm "thay trời trị dân", từ Gia Long đến Bảo Đại (1802 - 1945). Đời thường của các vị vua có ít nhiều nét khác nhau nhưng nhìn chung đều có một lịch sinh hoạt giống nhau từ sáng, chiều đến tối.
Chẳng hạn lịch sinh hoạt của vua Tự Đức như sau :
Buổi sáng lúc 5 giờ nhà vua đã thức dậy, sửa soạn cho buổi thiết triều lúc 6 giờ (sớm hơn các vị vua khác). Các quan đã phải tới sớm. Vua Tự Đức ngự triều ở điện Văn Minh (bên tả điện Cần Chánh). Khi vua đến, thái giám tuyên triệu, các quan lục tục vào chầu.
Nhà vua nghe các quan tâu trình sự việc. Sớ các quan đều gởi về nội các. Nội các để trong tháp tấu sự, đưa cho thái giám. Nhà vua nghe rồi châu phê, châu điểm rồi giao lại cho nội các, các phó bản gởi về cho các bộ ,nha.
Khi chấm dứt buổi thiết triều lúc 9, 10 giờ sáng, nhà vua còn tiếp tục làm việc cho đến 11 giờ. Khi nào mệt thì nhà vua giải trí bằng thú chơi đấu hồ - một trò chơi mà nhà vua rất thích, hay đi bách bộ trong vườn Ngự Uyển.
Khi làm việc một mình (ở chái đông điện Cần Chánh) nhà vua chỉ cần một vài thị nữ đứng hầu để mài son, thắp thuốc hoặc truyền đạt những mệnh lệnh, những việc của vua.
Buổi chiều vua Tự Đức tiếp tục đọc, nghiên cứu sớ tấu của các nơi gửi về. Nhiều bản sớ nhà vua phê nhiều hơn là văn bản tâu của các quan và chữ tốt, văn hay hơn cả văn bản.
Những lúc rãnh rỗi, nhà vua cùng các quan văn đàm đạo thơ văn hay cùng nhau xướng hoạ. Hoặc vua Tự Đức thường cùng bà Từ Dũ, văn võ đại thần xem tuồng ở Duyệt Thị Đường để giải trí (nhất là thời gian căng thẳng vì đối phó nhiều chuyện rắc rối , phiền não).
Cũng có những ngày nhà vua lên Khiêm cung ở Vạn Niên để nghỉ ngơi, tìm sự yên tĩnh trong tâm hồn và chiêm nghiệm cuộc đời nhiều hệ luỵ.
Ban đêm, vua Tự Đức thường thức khuya để đọc sách hoặc sáng tác. Tập thơ chữ Hán "Ngự chế thơ văn" và các sách chữ Nôm có tính giáo dục như "Thập điều", "Tự học diễn ca", "Luận ngữ diễn ca", được nhiều người biết đến.
Vua Đồng Khánh lại có nhiều nét khác biệt trong sinh hoạt đời thường. Đồng Khánh ưa trang điểm, trau chuốt bề ngoài. Nhà vua thích lụa là, đồ gỗ gia dụng, đồ chơi của Pháp. Chính vua Đồng Khánh tỏ ra "lai căng" trong sinh hoạt đời thường : uống rượu chát Bordeaux, uống sữa hộp, mang huy chương Bắc đẩu bội tinh, mua hàng hoá Pháp... nhất là phá thông lệ ngày xưa, cho sứ thần quan lại Pháp đi cửa chính Ngọ Môn để vào Đại nội.
Tóm lại, những vị vua như Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Hàm Nghi, Thành Thái, Duy Tân đều tìm cách xa lánh người Pháp thì Đồng Khánh, Khải Định , Bảo Đại lại tỏ ra thân cận, thắt chặt mối tình "Nước mẹ" với Pháp trong thường nhật và ăn sâu trong ý thức, quan niệm...

NGÀY THƯỜNG CỦA HOÀNG HẬU

Là các bậc "mẫu nghi thiên hạ", các vị Hoàng hậu, Nguyên phi... cũng có những nếp sinh hoạt ngày thường đáng kể.
Trước hết, về bổng lộc, họ được hưởng tuỳ theo vai vế trong triều đình, Tam cung lục viện. Chẳng hạn, bà Từ Dũ (vợ Thiệu Trị, mẹ Tự Đức lúc này là Thái hoàng Thái hậu) mỗi năm được hưởng 10.000 quan và 1.000 vuông lúa.., trong khi đó, vợ chính của vua Đồng Khánh là Hoàng Quý Phi chỉ được 1.000 quan và 300 vuông lúa, 60 cây lụa, còn các bà thấp hơn thì chỉ được lãnh từ 150 đến 500 quan, từ 50 đến 150 vuông lúa (mỗi vuông chừng 20kg).
Chỗ ở của Thái hoàng Thái hậu (như bà Từ Dũ đời Đồng Khánh) là cung Trường Sanh, của Hoàng Thái hậu là cung Diên Thọ, của Hoàng Quý Phi là cung Khôn Thái. Mỗi cung có một toà điện chính ở giữa và chừng 10 toà nhà phụ ở chung quanh.
Cuộc sống của Hoàng hậu (hay Hoàng Quý Phi) cũng không nhàn rỗi sung sướng lắm đâu. Phải làm chủ quản Tam cung lục viện, đứng đầu bộ phận "hậu cần" của nhà vua, dưới trướng có hàng nghìn thái giám, cung phi mỹ nữ v.v... biết bao điều phiền toái trong cung vàng điện ngọc này xảy ra hàng ngày , có thể làm hoàng hậu nhức đầu, điên đầu ! Làm hoàng hậu là chưa hẳn sống trong vàng son nhung lụa...
Hàng ngày, Hoàng Quý Phi phải thức khuya dậy sớm để đôn đốc, kiểm tra công việc của "hậu cần".
_ Khoảng 4 giờ sáng, (giờ Dần) Hoàng hậu thức dậy, vệ sinh , trang điểm xong là kiểm tra bữa điểm tâm cho nhà vua. Sau đó cùng một số cung nữ, thái giám mang món ăn đến dâng vua, vấn an, chúc lành thiên tử (chừng 5 giờ sáng: giờ Mão).
_ Đến 6 giờ sáng, (giữa giờ Mão) Hoàng hậu dùng điểm tâm , xong rồi đến cung Diên Thọ thỉnh an và chúc lành Hoàng Thái hậu.
_ Đến 7 giờ (cuối giờ Mẹo) Hoàng hậu ở chính điện, nhận lời thỉnh an, chúc lành các Hoàng tử, công chúa và cung nữ, thái giám...
_ Đến 8 giờ (giờ Thìn) Hoàng hậu nghe các Quản giám tấu trình các sự việc đã qua và trong ngày, tình hình thu chi, và các việc linh tinh khác.
_ Đến 9 giờ (đầu giờ Tỵ) Hoàng hậu ngồi ở điện Minh Lý để duyệt đơn thưa kiện lẫn nhau của các phi tần mỹ nữ, giải quyết các vụ việc.
_ Đến 11 giờ (cuối giờ Tỵ) Hoàng hậu đi thăm con và đón Hoàng thượng bãi triều hồi cung để báo cáo sự việc đã giải quyết, nghe ý kiến của nhà vua.
_ Đến 12 giờ (giờ Ngọ) cùng Hoàng thượng dùng cơm trưa, về cung nghỉ ngơi.
_ Đến 2 giờ chiều : Hoàng hậu thức dậy, tắm rửa, trang điểm , sửa soạn món ăn nhẹ như chè hạt sen , bánh trái chờ hoàng thượng đến thăm.
_ Đến 4 giờ chiều : Hoàng hậu đến vui chơi với con nhỏ, đến cung Diên Thọ thăm Hoàng Thái hậu rồi đi kiểm tra công việc các nơi trong cung.
_ Đến 6 giờ chiều , sau khi dâng ngự thiện, dùng cơm tại cung riêng, Hoàng hậu với vài cung nữ lên chùa Bảo Quốc (trong vườn Ngự Uyển) để dâng hương cúng Phật, cầu nguyện cho Hoàng Thái hậu, Hoàng thượng, hoàng gia an lành, quốc thái dân an.
_ Đến 8,9 giờ tối, Hoàng hậu về thư phòng đọc sách, thăm con chốc lát, kiểm tra thêm vài chỗ ,xem lại món ăn đêm của nhà vua, đến chúc Hoàng thượng ngủ ngon rồi trở về cung riêng tắm rửa, ăn nhẹ, và lên giường nghỉ ngơi lúc 10, 11 giờ khuya.
Như thế, trong một ngày đêm, hoàng hậu làm việc hết 3/4 thời gian (18/24giờ). Quả thật, một ngày của Hoàng hậu không dễ chịu chút nào !

TAM CUNG LỤC VIỆN "ĐƯA CON VÔ NỘI" !

Như chúng ta biết , các vì vua triều Nguyễn đều có hàng trăm bà vợ. Phải xây dựng "tam cung", "lục viện" mới đủ chỗ cho các bà ở. Mỗi bà tuỳ theo cấp bậc mà được ở một phòng riêng, có trang trí mọi tiện nghi sinh hoạt.
_ Tam cung : là ba cung điện dành cho các bà từ cấp Hoàng Quý Phi trở lên ở. Tam cung gồm : Cung Khôn Thái, Cung Trường Sanh, Cung Diên Thọ.
_ Lục viện : là 6 viện gồm : viện Thuận Huy, viện Đoan Thuận, viện Đoan Hoà, viện Đoan Huy, viện Đoan Tường, viện Đoan Trang. Các viện này đều dành cho các cung phi mỹ nữ ở tuỳ theo thứ tự bậc từ lớn xuống nhỏ : Nhất giai phi, Nhị giai phi, Tam giai tân, Tứ giai tân, Ngũ giai tiệp dư, Lục giai tiệp dư, Thất giai lục nhân, Bát giai mỹ nhân, Cửu giai tài nhân.
"Tam cung lục viện" là chốn khuê môn, kín cổng cao tường, tất cả đều ở trong Tử cấm thành (thành cầm màu tía) . Trừ các quan Thái giám và nhà vua - tất nhiên không một người đàn ông nào được bước chân tới nơi đây. Ngược lại, kể từ khi được tuyển vào cung, các cung phi mỹ nữ cũng không được phép gặp lại bất cứ người thân quen nào, dù là cha mẹ. Ngoại lệ, cũng có một vài trường hợp được nhà vua cho phép, cha mẹ chỉ được vào thăm con - đứng nói chuyện qua một bức mành sáo không thấy mặt nhau. Vì vậy, dân gian Huế có phương ngữ :"Đưa con vô nội", nghĩa là xem như mất con ! Có lẽ cảm xúc về ý nghĩa đó (chỉ có cảm xúc thôi chăng?) mà vua Tự Đức - có tiếng nhân từ - đã làm một vế đối, hình như đến nay chưa ai đối được "Không vô trong nội nhớ hoài" (một chữ Nôm đi kèm một chữ Hán).

NHỮNG BÀ HOÀNG HẬU CUỐI CÙNG CỦA TRIỀU NGUYỄN

Khôn Nghi Xương Đức Thái Hoàng Thái hậu
Sinh năm 1868, đời Tự Đức thứ 21, bà được tiến vào cung làm vợ Ưng Đường tức Kiên Giang Quận Công, lên ngôi là Đồng Khánh.
Năm 1886, mới lên làm vua, Đồng Khánh xếp bà hàng Hoà Tân.
Năm thứ hai Thành Thái (1899) bà được nâng lên hàng Tiệp Dư.
Năm thứ nhất Khải Định (1916), bà được phong Hoàng Thái Phi.
Năm thứ 8 Khải Định (1924) bà được tôn vào bậc Khôn Nghi Hoàng Thái hậu.
Năm thứ 8 Bảo Đại (1933), bà được tôn vinh hàng Khôn Nghi Xương Đức Thái Hoàng Thái hậu. Bà được ở cung Trường Sanh và lúc chết được thờ tại điện Tiên Thọ.
Đoan Huy Hoàng Thái hậu
Bà tên thật là Hoàng Thị Cúc, con của một người dân thường là Hoàng Văn Tích (sau này được vua Khải Định là con rể phong tước Nghi Quốc Công).
Năm thứ 2 Khải Định phong cho bà hàng Tam giai Huệ Tân (vì bà là vợ thứ ba của Khải Định).
Năm thứ 8 Bảo Đại (1933), bà được tôn lên bậc Đoan Huy Hoàng Thái hậu. Khi bà mất được gọi là bà Tử Khương và được thờ tại cung Diên Thọ.

Nam Phương Hoàng hậu
Bà tên thật là Nguyễn Hữu Thị Lan (còn có tên Pháp là Mariette Jeanne Nguyễn Hữu Thị Lan), sinh ngày 4.12.1914 tại Gò Công (Nam Kỳ). Con của ông Pierre Nguyễn Hữu Hào và bà Marie Lê Thị Bình (cháu nội của tỷ phú Lê Phát Đạt, Gò Công).
Năm 1927, bà Nguyễn Hữu Thị Lan sang Pháp du học và tốt nghiệp Tú tài toàn phần Pháp. Năm 1932 về nước. Năm 1934 kết hôn với Bảo Đại (hai người quen biết nhau trên chuyến tàu từ Pháp về Việt Nam). Bảo Đại phá lệ không lập Hoàng hậu từ đời Gia Long, phong cho vợ làm Nam Phương Hoàng hậu.
Ngày 4.1.1936 sanh con đầu lòng là Hoàng tử Bảo Long. Từ đó đến năm 1943 (6 năm), bà sinh thêm 3 gái, 1 trai nữa là : các công chúa Phương Mai, Phương Liên, Phương Dung và Hoàng tử Bảo Thắng. Bình quân bà "quen dạ đẻ cách năm đôi" (TTX). Năm 1968 vì đau tim đột ngột, Nam Phương Hoàng hậu đã qua đời tại Paris (Pháp). Sang năm 1969, cựu hoàng Bảo Đại lấy vợ mới là một cô đầm trẻ, mới 25 tuổi tên là Monique Baudot. Vĩnh Thuỵ phu nhân còn kém con chồng là Bảo Long đến 6 tuổi ! Hiện nay vợ chồng Bảo Đại - Monique Baudot vẫn còn ở Paris.

Tứ đức bà Từ Dũ
Trong hàng các bậc "mẫu nghi thiên hạ" triều Nguyễn , bà Từ Dũ (vợ vua Thiệu Trị, mẹ vua Tự Đức) là người có phẩm cách.
Bà có tên thật là Phạm Thị Hằng, trưởng nữ của Lễ bộ Thượng thư, cần chánh Đại học sĩ, Đức Quốc Công Phạm Đăng Hưng, gốc Gò Công, Tân Hoà, Gia Định. Bà sinh năm 1810, nổi tiếng đức hạnh, học giỏi làu thông kinh sử từ nhỏ. Năm 14 tuổi, bà được Thuận Thiên Cao Hoàng hậu (vợ Gia Long) vời vào cung hầu cháu trai là Hoàng Thái tử Miên Tông (vua Thiệu Trị sau này) . Lúc vua Minh Mạng băng hà, Thái tử Miên Tông nối ngôi, phong bà làm chức Cung tân (lúc này bà 31 tuổi). Sau đó bà lần lượt được phong là Thành phi, rồi Quý phi, rồi Nhất giai phi, chức cao nhất trong hàng phi tần nhà Nguyễn. Khi vua Tự Đức lên nối ngôi, xin được tấn hôn bà làm Hoàng Thái hậu, nhưng bà không nhận. Hai năm sau, nhân khánh thành cung Gia Thọ, vua Tự Đức và Quần thần van nài mãi bà mới nhận lời.
Sống trong lầu vàng điện ngọc, nhưng bà Từ Dũ rất cần kiệm. Thấy vua Tự Đức trần thiết những đồ vật quý giá trong cung Diên Thọ cho mình, Bà không bằng lòng, bảo vua :
_ Những thứ này đều do trăm họ dâng nộp, mình không làm đặng sự chi lợi ích cho nước thì thôi, sao dám vọng phi ?
Vua Tự Đức phải đem cất hết những đồ đạc quí giá vào kho. Nhà vua thấy mẹ dùng những vật dụng đã quá cũ kỹ, rách nát (quạt giấy, thố đựng cơm...) rất xúc động, truyền cho nội thị thay cái mới. Bà ngăn lại, bảo :"Đồ vẫn còn dùng được, thay cái mới rồi cũng sẽ cũ, chi bằng cứ dùng có tiện hơn không ?".
Bà thường dạy các cung nhân :"Ta thuở nhỏ, trong nhà tuy không dư dật nhưng cũng đủ ăn. Nay nhờ ơn trời đất, tổ tông, được giàu có trong bốn bề. Sợi tơ, hạt lúa , đều là công sức của dân, nếu xài phí phạm thì đã không lời chi mà còn có cái đáng tiếc lắm. Phải nên tiết kiệm !"
Bà rất cẩn trọng trong việc sử dụng công quỹ, dù đó là nguồn lời của bản thân. Một hôm có một công chúa đã xuất giá đến thăm Thái hậu và than thở về cảnh khó khăn của mình, xin bà nói giúp với nhà vua ban thêm bổng lộc. Bà lấy ba lạng vàng dành dụm được cho con và bảo :
_ Con không có công lao gì với nước, sao dám xin vua ban bổng lộc ? Hãy cầm lấy mà về làm ăn.
Bà rất sáng suốt, tôn trọng đạo lý. Một lần xem tuồng, vở "Đường Chinh Tây" đến lớp "Phàn Lê Huê tru huynh , sát phụ", bà gọi trùm tuồng đến bảo :
_ Người Tàu đặt ra truyện này thật là nghịch lý, nhẫn tâm. Đã cho Phàn Lê Huê tài phép như thế, túng sử có chuyện gấp rút đến mấy đi nữa, thời với tài ấy cũng có thể tránh được như chơi. Chớ chi phải đến nỗi giết cha, giết anh, chẳng còn tình nghĩa chi nữa. Người Tàu khác, người mình khác. Người ta đặt chuyện đã bậy, sao người soạn tuồng cũng soạn bậy theo ? Phải sửa lại mới hợp đạo lý và thuận với người nước ta !
Năm 1860, vào dịp mừng ngũ tuần (50 tuổi) của bà, vua Tự Đức và hoàng tộc, triều thần xin được dâng Mỹ tự. Thái hậu dụ rằng :"Ta được thiên hạ cung phụng thì phải chăm lo cùng với thiên hạ. Năm nay chưa thu hoạch tốt, trăm họ còn nhiều lo toan, chính là lúc nhà vua phải nên vì trăm họ mà mưu tính, vả lại tính ta vốn ưa giản kiệm, không chuộng phù hoa, nay lại hưởng sự tôn vinh lòng vẫn e sợ, khiến ta càng thêm thất đức nặng tội với thiên hạ hay sao? Hãy nên bãi việc ấy đi, chỉ mong nhà vua và đình thần cố làm sao cho trăm họ thái bình, dân tình an lạc thì ta vui sướng lắm rồi ".
Thái hậu rất nghiêm khắc và thường nhắc nhở vua Tự Đức chăm lo đời sống cho dân. Phải thật chú ý, đừng để bọn tham quan ô lại lộng hành gây khổ cho dân. Năm 1874, nghe tin Pháp xâm chiếm Nam Kỳ, triều đình phải ký hoà ước nhượng đất cho Pháp, Thái hậu rất đau buồn, bỏ cả ăn ngủ.
Năm 1883, vua Tự Đức mất, để di chiếu tôn bà lên làm Từ Dũ Thái Hoàng Thái hậu. Khi Đồng Khánh lên ngôi, xin tôn mỹ hiệu bà là Từ Dũ Bắc Huệ Thái hoàng Thái hậu.
Năm 1901, bà Từ Dũ mất, thọ 91 tuổi, bà thật là một tấm gương sáng về "tứ đức".

CUNG PHI MỸ NỮ

là con các quan lại triều đình tiến cung. Việc giao thiệp giữa nhà vua và các bà có thái giám và các nữ quan.
Thế giới tam cung lục viện, các bà cũng lắm chuyện. Sự xung đột về tình cảm, quyền lợi giữa các bà xảy ra như cơm bữa. Do nếp sống trong cấm cung nhiều tuế toái, lắm ràng buộc hiếm khi giao tiếp bên ngoài, các bà dễ đau ốm, bực bội nên hay sinh sự nhau. Nhà vua và bà Hoàng Quý Phi cũng vô cùng "phiền não" vì chuyện sinh hoạt hàng ngày của quý bà.
Các cung phi mới được tuyển vào cung được ở riêng ở viện Đoan Trang (trong Tử Cấm thành) để học tập tất cả mọi phép tắc, luật lệ, nghệ thuật xử thế như đi, đứng, cách ăn nói, phục vụ vua.
Riêng giọng nói cũng phải tập nói năng cho nhẹ nhàng, nói theo giọng Phường Đúc là giọng âm sắc nửa Huế, nửa Nam bộ. Khi nói phải kiêng cữ đủ thứ: không được nói một chữ gì xấu, gở, hoặc thô tục như đui, què, phong hủi, máu me, chết v.v... phải thay bằng chữ khác mà dùng. Những chữ dùng cho sinh hoạt nhà vua cũng phải khác đời thường. Chẳng hạn vua đi chơi gọi là "ngự đạo", vua đau gọi là "se", "siết", vua ăn gọi là "ngự thiện", vua chết là "băng hà". Ngoài ra phải học thuộc lòng các chữ huý của nhà vua, hoàng hâu, hoàng tộc v.v... để kiêng cử. Nếu lỡ mồm miệng nói mà không kiêng cử thì có thể bị trọng tội. Vì thế suốt 6 thàng đầu được tuyển vào cung, các bà chưa dám hở miệng. Về ăn mặc cũng phải đúng theo nghi thức quy định. Không được dùng màu đen vì là màu tang tóc. Màu vàng dành cho nhà vua. Chỉ được dùng màu đỏ và màu lục. Tóc thì phải rẽ giữa, bịt khăn vành. Móng tay để dài, răng nhuộm đen theo tục lệ.
Đôi khi cung phi cũng được ra ngoài thành du ngoạn cùng nhà vua . Hoặc về mùa hè nóng nực, vua muốn tắm cùng các bà thì truyền lệnh cho quan quân che kín một khu vực ở trước bến Phu Văn Lâu để tắm. Vua và cung nữ sẽ từ Đại nội theo cửa ngăn ra đó để tắm.
Trong các dịp đại lễ, các cung phi mỹ nữ cũng được vua cho đến Duyệt Thị Đường, hoặc Viên Tịnh Quang (như rạp hát trong hoàng thành) để xem các đoàn tuồng Thanh Bình, Ba Vũ diễn.
Đối với các vương phi lớn tuổi, không còn ham thích các trò giải trí, chán cảnh phồn hoa... thì có thể lên nghe tụng kinh ở một ngôi chùa trong cung Diên Thọ.
Lúc vua mất, các bà phải lên chăm lo hương đăng ở lăng vua (chẳng hạn khi vua Tự Đức qua đời, có 103 bà lên Khiêm lăng ở. Sau 2 năm mới được về cung Diên Thọ để phục dịch Hoàng Thái hậu).
Khi các bà vương phi mất, họ được thờ riêng hoặc chung tại một số đền ngoài cung thành (bà Hiền phi Ngô Thị Chính được thờ tại điện Hiền Phi ở PHú Xuân, các bà khác từ bậc Tân, Tiệp dư trở xuống được thờ ở vườn Thọ Xuân phía Tây Kinh, ở vườn Thanh Phương phía Tây sông Hộ Thành).
Suốt 13 triều đại nhà Nguyễn có hai lần các cung phi mỹ nữ được "tháo cũi sổ lồng". Lần đầu tiên vào triều vua Minh Mạng. Sách "Minh Mạng chính yếu" có chép rằng :"Năm Minh Mạng thứ 6, vào tháng giêng mà trời mưa ít, nhà vua lo hạn hán, chỉ dụ cho quan Thượng Bảo Khanh là ông Hoàng Quỳnh rằng :"Hai năm trở lại đây hạn hán liên tiếp. Trẫm nghĩ không biết từ đâu mà đến thế, nhưng chưa tìm ra nguyên nhân, hoặc là trong thâm cung, cung nữ nhiều nên âm khí uất tắc mà nên như vậy ? Nay bớt đi, cho ra một trăm người, ngỏ hầu có thể giải trừ được thiên tai vậy". Thế là 100 cung nhân mỹ nữ được thoát khỏi "Tử Cấm thành" về gia đình sum họp.
Lần thứ hai vào năm 1885. Lúc kinh đô thất thủ, tất cả hoàng tộc, văn võ quan, cung phi mỹ nữ đều thoát ra hoàng thành chạy loạn. Một số cung nhân thừa dịp đó chạy thẳng về gia đình, hoàn trở nếp sống thường dân, không còn cảnh :
"Trải vách quế, gió vàng hiu hắt,
Mảnh vũ y lạnh ngắt như đồng,
Oan chỉ những khách tiêu phòng
Mà xui mệnh bạc nằm trong má đào..."
(Cung oán ngâm khúc - Nguyễn Gia Thiều)

THÁI GIÁM

Trước khi được tuyển vào cung, các vị Thái giám - còn được gọi là hoạn quan - là những người đàn ông tự nguyện "thiến" (hoạn). Họ thường sinh hoạt trong Đại nội, nhất là trong Tử cấm thành. Họ làm những việc hầu hạ, phục vụ nhà vua, đặc biệt là liên hệ với các cung phi mỹ nữ. Một số khác được cử lên các lăng tẩm để hầu hạ các vương phi đang chịu tang. Rất ít Thái giám trở thành trụ cột triều đình như Lê Văn Duyệt.
Các Thái giám có cách ăn mặc y phục riêng, theo quy định để dễ phân biệt với văn võ bá quan. Thường thường họ mặc áo xám hoặc áo xanh có một bông hoa ở trước ngực (gọi là bào thụ) bên ngoài khoác áo quốc thụ. Mũ cũng khác các quan. Vì cơ thể không như bình thường, nên giọng nói, dáng điệu, cử chỉ, tính tình của họ cũng đổi khác. Bước chân họ đi thoăn thoắt, giọng nói the thé âm sắc như phụ nữ. Người ốm thì gầy như bộ xương khô, kẻ mập thì phù mà da thịt thì nhão nhẹt. Cằm không có râu hoặc có vài sợi lún phún.
Cũng có khi tuyển chọn không kỹ, nên cũng có một vài Thái giám...dỏm, nghĩa là họ vẫn còn khả năng ...truyền giống ! Vì vậy mà sinh ra nhiều chuyện gian dâm trong thâm cung bí sử. (Ở Trung Quốc thời xưa có Thái giám dỏm đã quan hệ tình dục với trên trăm cung nữ, hoặc có hàng chục, hàng trăm phi tần chưa hề một lần chăn gối với nhà vua mà đã... không còn con gái!).
Trở lại với Thái giám Lê Văn Duyệt. Lúc ông đang làm Tả quân thời vua Gia Long, một hôm xem diễn tuồng, trên sân khấu có hai tên hề đang bông lơn với nhau. Tên này đố tên kia :
_ Ta đố mi, vật gì lại vừa đực lại vừa cái ?
Nghe thế Lê Văn Duyệt nghĩ là nó lỡm mình là một hoạn quan, ông bèn sai tên lính cầm gươm nhảy lên sân khấu nạt rằng :
_ Nếu mi không giải được câu đố thì sẽ bị chém đầu.
Tên hề vẫn tỏ ra bình tĩnh bông lơn tiếp :
_ Ta đố dễ thế mà mi không trả lời được à ? Nó là "con thằn lằn" vừa con, vừa thằng, rứa không phải là vừa đực vừa cái là chi nữa.
Tá quân Lê Văn Duyệt phì cười mà tha tội .
Các vị Thái giám đều á nam á nữ, nhưng họ vẫn có những tình cảm yêu thương như mọi người. Họ vẫn có ý thực về nỗi cô đơn, cô độc trong đời, nhất là khi nghĩ về già thiếu người bạn đời bên cạnh. Vì vậy cũng có những đôi "uyên ương thái giám" để bầu bạn tâm sự, hoặc họ xin con nuôi để mai sau có người phụng thờ hương khói. Tả quân Lê Văn Duyệt có người con nuôi là Lê Văn Khôi chẳng hạn. Một số khác xây dựng, trùng tu ngôi chùa Từ Hiếu ở Huế để được phụng thờ.

ĐỜI SỐNG CỦA CÔNG CHÚA VÀ HOÀNG TỬ

Từ khi sinh cho đến lúc trưởng thành, các Công chúa và Hoàng tử đều được ở trong khu vực Đại nội (ngoài Tử cầm thành) gồm vườn Cơ Hạ, điện Khâm Văn gần phủ Nội vụ. Đến năm tròn 18 tuổi, các Hoàng tử được "xuất phủ" , tức là được nhà vua chu cấp tiền bạc cho ra ở ngoài Đại nội, lập phủ riêng.
Thời nhỏ, các Hoàng tử được vua cha cử thấy dạy văn, võ để có khả năng toàn diện sau này kế nghiệp hoặc làm quan. Trong những lúc rỗi rảnh, các Hoàng tử thường xuyên hoạ thơ văn hoặc vui chơi giải trí. Chẳng hạn 3 Hoàng tử anh em Miên Thẩm, Miên Trinh, Miên Bửu (con vua Minh Mạng) đều là những "thi nhân" có tiếng tăm, thường cùng nhau xướng hoạ. Trong những ngày tết, các ông Hoàng bà Chúa thường say mê trò chơi "bài vụ" truyền thống. Đây là trò chơi bình dân, giản dị, không chi hấp dẫn tuổi trẻ mà các vị Hoàng thân Quốc thích cũng rất ưa chuộng.
Các Hoàng tử, Công chúa khi đến tuổi cập kê đều được Phụ hoàng, Mẫu hậu chú ý tìm nơi xứng đáng để dựng vợ gả chồng.

CÔNG CHÚA LẤY CHỒNG

Nếu người con gái dân thường đi lấy chồng gọi là "xuất giá" thì công chúa đi lấy chồng gọi là "hạ giá" (hạ là dưới, giá là gả con cho một kẻ có địa vị thấp hơn). Người chồng của công chúa được gọi là Phò mã (chiếc xe ngựa theo hầu xe vua), được phong chức Đô uý, chức quan Tam phẩm, trông coi các loại xe ngựa đi hầu vua. Vì vậy còn gọi là Đô uý Phò mã.
Các công chúa từ năm 16 tuổi (tuổi trăng tròn) thì nhà vua lệnh cho nội thần, phái cho tư bộ Lại, bộ Binh biết để lập bản danh sách 5 người, con cháu của các quan lại uy tín để nhà vua "chọn mặt gởi vàng". Chàng rể tương lai phải có lý lịch rõ ràng, phải "văn, võ song toàn" , khoẻ mạnh. Sau khi nhận được bản danh sách 5 người, vua cử một vị Hoàng thân làm chủ hôn, một đại thần sung chức chiếu liệu hôn lễ. Cả hai vị này đều có vợ chồng song toàn, con cái đông đúc mới đủ tư cách chọn "khách đông sàng". Chọn được chàng rể tương lai cho vua xong cả hai vị tâu trình nhà vua biết.
Khi chàng Phò mã tương lai đã lọt vào mắt xanh của vua, Ngài sẽ ban cho giai tế 3000 quan để lập phủ "tổ ấm". Ban thêm 3000 quan để sắm sửa tất cả mọi phương tiện ăn ở, sinh hoạt đi lại...cho cuộc sống mới của đôi vợ chồng. Sau đó, nhà vua sai khâm thiên giám chọn ngày lành tháng tốt để thông báo cho triều đình rõ. Ông chủ hôn sẽ báo cho nhà trai biết để lập hương án đón tiếp sứ giả của nhà vua. Sứ giả sẽ lên tiếng :"Hoàng đế quyết định gả công chúa... cho Phò mã...con Ông... và Bà... Hôn lễ sẽ cử hành ngày...tháng...năm..."
Tiếp theo, thân phụ và thân mẫu Phò mã sẽ vào cung chầu vua, lạy nhà vua, hoàng hậu. Hoàng Thái hậu để tạ ơn.
Khâm thiên giám chọn 3 ngày tốt, tâu nhà vua chuẩn y để tiến hành hôn lễ. Mỗi ngày 2 lễ, tổng cộng là 6 lễ : Nạp thái, Vấn danh, Nạp trung, Nạp cáo, Điện nhạn, Thân nghinh. Mỗi lễ, nhà trai đều có phẩm vật riêng để tặng cô dâu. Chẳng hạn lễ vật nạp thái gồm : một con trâu, một con heo, hai vò rượu, một mâm trầu cau, hai cây gấm, mười cây lụa, bốn nén vàng, hai chuỗi hạt ngọc, mười sáu nén bạc.
Trong trường hợp nhà trai nghèo thì nhà vua có thể miễn hoặc giảm số phẩm vật của 6 lễ.
Các phẩm vật có thể đem vào nội, có thứ dâng vua hoặc đưa đến nhà chủ hôn. Các thứ trang sức vàng bạc, lụa là... đều chuyển lại cho công chúa nhận.
Trước lúc cử hành lễ cưới, nhà vua đã cho cáo yết các lăng miếu cho các đấng thiên vương rõ. Ba ngày trước, công chúa đã đi lạy các miếu, lạy Hoàng hậu, Hoàng Thái hậu.
Hôm rước dâu, Phò mã vào lạy vua 5 lạy, dâng vàng bạc xin đón dâu. Nhà vua ban lời giáo huấn xong, Phò mã ngồi chờ. Công chúa nghe lời khuyên nhủ của vua cha, được nhà vua bảo nữ quan rót chén rượu mừng. Công chúa lạy 5 lạy tạ ơn rồi cũng sang lạy từ giã Hoàng hậu.
Cuối cùng đoàn rước dâu của nhà trai làm đủ các nghi thức rồi đón công chúa lên kiệu về phủ mới. Sau tiệc rượu khoản đãi thực khách hai họ, chọn đúng giờ tốt, hai vợ chồng làm lễ hợp cẩn, ăn chung mâm tơ hồng, cùng uống rượu trong hai cái chén làm bằng một quả bầu cắt đôi.
Hôm sau, công chúa ra mắt nhạc phụ, nhạc mẫu, lạy chung hai người bốn lạy.
Ngày thứ ba cô dâu đi lạy nhà thờ bên chồng. Ngày thứ chín hai vợ chồng trở vào Đại nội lạy mừng đức vua và hoàng hậu. Dịp này vua ban cho Phò mã áo quần triều tam phẩm, hai cây gấm màu và hai bộ yên cương. Từ đây, chàng rể chính thức trở thành quan Phò mã Đô uý.

HOÀNG TỬ NẠP PHI (LẤY VỢ)

Từ năm lên 18 tuổi, các Hoàng tử đều được xuất phủ (ra ở ngoài thành), có cơ ngơi và một số quan văn, võ , lính hầu giúp việc, có lương bổng của triều đình. Và cũng từ đó, vua cha bắt đầu lo việc gia thất cho con. Sau những lần bãi triều hoặc những lúc dạo chơi với các quan, nhà vua hỏi thăm trong số các quan có người nào muốn gả con cho Hoàng tử không. Khi đã có một vị quan nhận lời, nhà vua bắt đầu tính chuyện hôn lễ cho Hoàng tử.
Trước hết, vua chọn hai vị đại thần đẹp lão, có vợ chồng con gái đùm đề sung vào các chức Chánh, Phó sứ và thông báo cho triều đình rõ về thời gian tổ chức hôn lễ cho Hoàng tử. Hai vị quan lãnh mạng, vị Chánh cầm mao tiết cùng Phó sứ và tuỳ tùng có tàng lọng cờ quạt đi đến nhà gái truyền chỉ của nhà vua : "thứ" (hoặc trưởng) nữ của quan..kết duyên với Hoàng tử...vào ngày... sẽ tiến hành hôn lễ. Ông quan "sui gia" quỳ lạy 5 lạy để lãnh mạng. Sau đó nhà gái mở tiệc rượu khoản đãi.
Theo lệnh nhà vua , khâm thiên giám chọn ngày giờ tốt để tổ chức hôn lễ. Bộ Lễ sắm sửa lễ vật gồm : 2 thỏi vàng, 4 thỏi bạc, 2 cây gấm, 6 cây lụa, 20 cây vải, 1 đôi xuyến, 1 đôi hoa tai, 1 bộ trâm vàng, 2 chuỗi hạt châu, 1 con trâu, 1 con bò, 1 con heo (các con vật, cũi , dây cột đều sơn đỏ).
Đến ngày nạp lễ , đoàn người rước dâu gồm có : hai quan Chánh, Phó sứ, vài vị đại thần và phu nhân, quân lính gánh phẩm vật. Tất cả đi đến nhà gái và dừng trước rạp. Quan "sui gia" ra rước đoàn vào nhà. Mao tiết, tráp thiếp và lễ vật đều để trên bàn, trâu bò heo để ngoài sân. Quan Chánh, Phó sứ đứng hai bên tả hữu hương án. Quan cha vợ Hoàng tử đứng giữa và sau đó lạy 5 lạy. Quan Chánh sứ trao tráp vàng bạc, Phó sứ trao hòm thiếp, gia chủ nhận cung kính và lạy tạ 5 lạy.
Sau lễ nạp thái và các nghi lễ khác, đặc biệt là lễ phát sách trước khi cô dâu từ giã gia đình cha mẹ để về nhà chồng. Nhà vua cho làm một quyển sách bằng vàng (kim loại) nói về cuộc hôn phối của cô dâu với Hoàng tử, đồng thời ghi lý lịch của hai người, sắm cho cô dâu mũ, áo , giày và chiếc kiệu.
Ở nhà cô dâu đã bày sẵn hương án để đặt kim sách. Rồi đọc kim sách. Đọc xong một vị nữ quan giao kim sách cho cô dâu giữ. Cô dâu nhận kim sách cung kính rồi giao lại cho nữ quan khác cầm. Cuối cùng cô dâu lên ngồi trên cái ghế để cho các bà mạng phụ phu nhân và thị tý lạy mừng bà phi. Xong lễ, một bữa tiệc do nhà gái khoản đãi thực khách rồi đám rước đưa cô dâu về phủ của ông Hoàng.
Hôm sau cha mẹ của cô dâu vào cung để tạ ơn đức vua và hoàng hậu đã có lòng kết làm "sui gia".
Đằng sau những lễ nghi phức tạp, nặng nề của cung đình về việc tổ chức vu quy, tân hôn cho Công chúa và Hoàng tử là cuộc sống mới của đôi tân giai nhân và tân lang. Cuộc sống này hạnh phúc hay không đều không bắt đầu từ tình yêu của họ. Phải chăng tình yêu sẽ đến sau hôn nhân ?

TẾT NGUYÊN ĐÁN VÀ CUỘC DU XUÂN THƯỜNG NIÊN

Hoàng cung tổ chức lễ Tết Nguyên đán
Trước ngày 30 tháng chạp một tháng, trong hoàng cung đã tổ chức lễ Ban sóc (phân phát lịch năm mới cho các quan) và lễ Phất thức (các quan đại thần lau chùi các ấn ngọc, ấn vàng, kim sách, ngân sách...) . Đến ngày 30 tháng chạp, bộ Lễ cử người mang phẩm vật đi cúng ở các lăng miếu ; các Hoàng thân, Tôn tước đến chùa làm lễ. Các chùa và công thự bắt đầu lên nêu.
Tại điện Thái Hoà thiết đại triều, điện Cần Chánh thiết thường trièu. Từ sáng sớm, khi trống nghiêm hồi thứ nhất, viên quản vệ giàn bày cờ quạt , nghi trượng. Lính nhạc sắp hàng ở điện Thái Hoà voi ngựa đứng hầu ngoài cầu Kim Thuỷ. Trống lần thứ hai, hoàng thân, đại thần văn võ bá quan mặc đại triều theo phẩm trật vào chực trong sân điện Thái Hoà. Hồi trống thứ ba vua đội mũ cửu long, mặc áo hoàng bào cầm hốt ngự ra điện Cần Chánh. Nghe xướng "Xin thánh thượng ngự lên xe giá", nhà vua lên kiệu. Nhạc trỗi lên, quân túc vệ, ngự lâm cầm cờ quạt, nghi trượng rước vua sang điện Thái Hoà. Trên lầu Ngọ Môn nổi chuông trống rồi 9 phát lệnh, đại nhạc nổi lên. Vua xuống kiệu, ngự toà, nhạc ngừng.
Các quan lạy 5 lạy mừng rồi quỳ xuống nghe đọc "tấn hạ biểu". Đọc xong, nhạc trỗi , các quan lạy 5 lạy nửa rồi bình thân. Quan tham tri bộ Lễ tâu "Lễ Nguyên đán cáo thành" thì đại nhạc nổi, ca sinh tấu khấu hoà bình, vua lên kiệu về điện Cần Chánh. Thái giám dẫn các hoàng đệ, Hoàng tử nhỏ tuổi đến lạy mừng 5 lạy. Lễ xong vua truyền chỉ ban yến và tiền thưởng Xuân.
Mồng một Tết, ban yến cho hoàng thân, Hoàng tử quan văn, võ từ tứ phẩm trở lên ở điện Cần Chánh và nhà Tả, Hữu vu.
Mồng hai, vua và hoàng hậu, các quan đại thần lạy ở điện Phụng Tiên. Xong lễ ban yến cho các quan từ ngũ phẩm trở xuống, qua Phủ Doãn Thừa Thiên...
Tiền thưởng Xuân cho các hoàng thân, Hoàng tử, mỗi người được 20 lạng bạc, còn các quan tuỳ theo phẩm trật, chức tước mỗi người được một lạng đến 12 lạng bạc.
Lễ Tết Nguyên đán kéo dài đến ngày mồng 7 mới hạ nêu.

CUỘC DU XUÂN THƯỜNG NIÊN

Tương truyền từ đời Lê, nhà vua đã có lệ du Xuân trong ngày mồng một tết. Sáng sớm vua thay y phục mới, thiết triều để các hoàng thân và văn võ bá quan chúc mừng rồi bắt đầu du xuân.
Đến đời nhà Nguyễn, hình như đã quên lệ ấy. Mãi đến triều vua Đồng Khánh mới tổ chức lại các cuộc du xuân thường niên.
Các đời vua sau đó như Thành Thái, Duy Tân, Khải Định đều có cả. Thực chất của cuộc du xuân là để thay đổi không khí trong dịp xuân về. Quanh năm trong bốn bức tường của hoàng thành cũng lắm chuyện ngột ngạt, nhất là chịu sự ức hiếp, áp bức của chính phủ thực dân Pháp. Vả lại phong cảnh hữu tình của cố đô Huế có sức hấp dẫn vô cùng, nhất là đối với những người trong cung cấm, ít khi có được khoảng trời xanh để hít thở không khí trong lành...
Không chỉ nhà vua mà cả các hoàng thân, văn võ đại thần và cung phi mỹ nữ đều được tham dự những cuộc du xuân trên các thuyền rồng rực rỡ. Dòng sông Hương, núi Ngự Bình, lăng tẩm, đền đài tiền nhân... làm cho buổi du xuân thêm phần ý nghĩa. Lễ du xuân trở thành một nhu cầu trong dịp Nguyên đán có lẽ vì thế.

Chuyện về Rượu!!!

Để được gọi là rượu, thức uống phải chứa khoảng 14% độ cồn trở lên (trên 140) Nhưng với nồng độ này, rượu vẫn chỉ là các loaị rượu vang (wine), dù mang các nhãn hiệu Champagne, Sherry, Madeira, Port… Vang được sản xuất bằng cách ủ nho cho lên men tự nhiên, không qua khâu chưng cất, làm sao đạt nồng độ cao? Ngay vang có pha chế hương liệu (aromatised wines) - kể cả thêm chút đỉnh rượu mạnh cho nặng “đô” - độ cồn cho phép chỉ từ 16% đến 20% nên uống vẫn không “bốc”.

Vậy thì, rượu “thứ thiệt” phải có nồng độ gấp hai lần vang (cũng như vang “thứ thiệt” phải có nồng độ gấp hai lần bia). Nghĩa là rượu mạnh (spirit) tối thiểu đạt nồng độ 30%, nhưng thông thường đều trên dưới 40%, thậm chí có loại vượt 50%.

Rượu mạnh gồm một số loại thông dụng trên thế giới, được nhiều người biết đến qua các tên Whisky, Cognac, Rum, Vodka, Gin… Trong đó, Whisky và Cognac được sản xuất với số lượng nhiều hơn cả.

Whisky là sản phẩm chưng cất từ hạt lúa đại mạch, lúa mạch đen, ngô và các loại hạt ngũ cốc nhỏ khác. Trước năm 1820, tất cả các loại Whisky đều được làm ra từ mạch nha của lúa đại mạch (nên còn có tên “Whisky đại mạch”). Việc chưng cất loại Whisky từ lúa đại mạch pha trộn với ngô xuất hiện vào những năm 1830, sau khi bằng sáng chế được cung cấp. Từ đó, người ta mới phát hiện ra rằng Whisky pha trộn có mùi vị êm dịu hơn. Nhưng Whisky tuyệt đối không sử dụng nguyên liệu là khoai tây, trái cây hay bất cứ loại thực phẩm nào khác ngoài những thứ đã kể trên.

Có 4 dòng Whisky chính trên thế giới là Scotch (Scotland), Irish (Ireland), Mỹ và Canada. Trong đó, dòng Scotch là lâu đời nhất (khoảng năm 1100) và cũng nổi tiếng nhất, tương truyền do một tu sĩ Thiên Chúa giáo phát kiến đầu tiên. Chúng ta hẳn đều biết “Ông già chống gậy” (Johnnie Walker) là nhãn hiệu của một loại Whisky Scotch danh tiếng. Để được mang tên Whisky Scotch, theo luật pháp nước Anh, rượu phải có nguyên liệu là lúa mạch, được ủ trong các thùng gỗ sồi với thời gian ít nhất là 2 năm. Johnnie Walker nhãn đỏ (Red Label) được pha chế từ hơn 40 loại Whisky Scotch đã được ủ trên 3 năm. Johnnie Walker nhãn đen (Black Label) cũng được pha chế từ hơn 40 loại Whisky Scotch ngon nhất nhưng tất cả đều phải để trưởng thành lâu hơn 12 năm cho chín mùi.

Nổi tiếng nhất trong dòng Whisky Scotch là Chivas Regal với doanh số lên đến 3,5 triệu thùng mỗi năm (42 triệu chai) – doanh số cao nhất trong các loại Whisky - được pha chế từ 50 loại Whisky Scotch khác nhau. Tấ nhiên, công thức pha chế các loại “Ông già chống gậy” và Chivas Regal đều hoàn toàn bí mật. Gần đây, trên thị trường còn tung ra thêm hai loại nữa là loại nhãn vàng (Gold Label) và nhãn xanh (Blue Label). Hai loại trên có hương vị êm dịu hơn do được pha trộn trên 40 loại Whisky Scotch, cộng với thời gian ủ lâu hơn.

Whisky Irish có nguyên liệu tương tự Whisky Scotch, nhưng lại chưng cất trong nồi có cột (patent-still, còn gọi là column-still) thay vì trong nồi cổ cong (pot-still, còn gọi là nồi “củ hành” vì hình dạng nồi giống củ hành).

Whisky Mỹ còn có tên là Whisky Bourbon dùng nguyên liệu chính là ngô. Theo quy định của chính phủ Mỹ, đây là “loại Whisky được chưng cất từ mạch nha của các loại hạt với trên 51% là ngô, độ cồn không được vượt quá 800” và “phải được ủ trong thời gian tối thiểu là 2 năm”, tuy hầu hết các Whisky Bourbon đều được ủ từ 4 năm trở lên. Whisky Mỹ được coi là ngon nhất khi có độ cồn trong khoảng 63-700 sau khi chưng cất, và qua thời gian ủ còn trên dưới 350. Nổi tiếng nhất trong dòng Whisky Mỹ là các nhãn Four Roses Bourbon và Jack Daniel’s Bourbon. Tuy nhiên, do là sản phẩm từ ngô, nên hương vị có khác hai dòng kể trên, khi uống có mùi thơm khá lạ, có cảm tưởng nặng hơn các loại khác. Bạn có thể chứng kiến dân Mỹ ghiền thứ này ra sao qua những bộ phim cao bồi Viễn Tây trứ danh của họ. (Còn tiếp)

Whisky Canada dùng lúa mạch đen và ngô làm nguyên liệu chính (cộng với các loại hạt nhỏ khác), với cách chưng cất giống Whisky Irish và phải ủ tối thiểu 4 năm trước khi bán. Chính vì dùng nguyên liệu chính là lúa mạch đen nên Whisky Canada còn có tên là “Whisky lúa mạch đen” (Rye Whisky) và có màu từ nâu đậm đến đen. Crown Royal được tiêu thụ mạnh nhất trong các loại Whisky Canada.

Xin chú ý tất cả các thứ rượu Whisky đều không có các chữ VSOP, XO hay các ngôi sao trên nhãn hiệu, trừ rượu mang tên “Seagram V.O” (Very Old - rất cũ) thuộc dòng Whisky Canada.

Brandy chỉ chung các loại rượu mạnh chưng cất từ rượu vang (nho) hay từ trái cây đã lên men. Thường Brandy phải qua hai lần chưng cất để đạt tỷ lệ cồn 70-80%, rồi mới ủ cho rượu dịu bớt trong các thùng gỗ sồi nhờ quá trình ôxy hoá, sau đó pha thêm nước cất để đạt độ cồn khoảng 40%. Cũng có khi Brandy được pha thêm caramel (đường ngào) để có màu đẹp. Brandy có hai dòng chính là Cognac và Armagnac.

Cognac chưng cất từ nho. Chất lượng rượu Cognac không chỉ phụ thuộc tiến trình chưng cất mà còn là sự tổng hợp của thổ nhưỡng, khí hậu và các điều kiện khác để cho ra trái nho. Nho sau khi hái, ép lấy nước cốt, để lên men rồi mới đưa vào nồi cất. Rượu mới cất không có màu, chứa khoảng 70% cồn và còn mùi vị trái cây, thậm chí cả mùi đồng (của nồi cất). Đổ vào ủ trong thùng gỗ sồi, rượu đổi dần thành màu hổ phách và có hương vị nho dịu dàng. Bước tiếp theo là pha chế các loại Cognac với nhau sao cho rượu có vị ngon nhất trước khi đóng chai, dán nhãn.

Thường các ngôi sao hoặc các chữ ký hiệu được ghi vào nhãn để định rõ chất lượng rượu. V.O (very old), V.S.O.P (very superior old pale - chữ này dân nhậu hay đọc lái ra theo tiếng Pháp thành Verser Sans Oublier Personne, có nghĩa là Rót không chừa một ai. Trường hợp này, dân không chịu uống sẽ đọc thành Verser Sans Obliger Personne, có nghĩa là Rót không bắt buộc ai. Kiểu chơi chữ này tương tự như Tửu bất khả ép, rồi Ép bất khả từ v..v). Những ký hiệu bằng chữ viết tắt trên được coi vượt cả 3 sao về thời gian ủ rượu (3 sao phải đạt ít nhất 4 năm rưỡi) và do đó, vượt luôn về chất lượng.

Extra, X.O (Extra Old), Napoleon, Grand Reserve, Gordon Bleu, Liqueur Cognac dùng để chỉ những loại rượu Cognac được ủ rất lâu, trên 50 năm hay hơn nữa. Đặc điểm của Cognac là khi đổ trên tay, hơi ấm từ lòng bàn tay làm rượu toả mùi thơm rất mạnh. Các loại Cognac thông dụng ở thị trường Việt Nam là Hennessy, Martell, Remi Martin.

RƯỢU BÀU ĐÁ - ĐỆ NHẤT DANH TỬU VIỆT NAM
RƯỢU BÀU ĐÁ TÔN VINH NGHĨA KHÍ ĐÀN ÔNG VIỆT NAM.
RƯỢU BÀU ĐÁ KẾT NỐI BẠN BÈ

Rượu BÀU ĐÁ hiện có mặt tại 30 nước trên Thế Giới như Mỹ, Anh, Nhật, Hàn Quốc, Nga, Pháp…Như chúng ta đã biết nước Nga nổi tiếng với rượu Vodka, nước Pháp nổi tiếng với rượu Vang, nước Nhật nổi tiếng với rượu Sake…Và dĩ nhiên tại Việt Nam thật là thiếu sót nếu không biết đến Rượu Bàu Đá.
* Rượu Bàu Đá được sản xuất tại làng Cù Lâm, xã Nhơn Lộc, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định. Rượu được chưng cất từ nguồn nước suối chảy vào cái bàu đá của làng. Do đó tên Rượu Bàu Đá xuất phát từ đây, chính nhờ nguồn nước này đã tạo nên hương vị độc đáo của rượu Bàu Đá mà không có loại rượu nào có .
* Cách thưởng thức rượu Bàu Đá: Rượu Bàu Đá không phải là thứ rượu uống bằng ly cối, ly trà đá, mà thưởng thức nó chúng ta phải nhắm nháp để cảm nhận hết vị cay, vị ngọt nồng trong từng giọt rượu. Chúng ta cảm nhận được sự lan toả của từng ngụm rượu trong cơ thể, cảm nhận được cái “Hậu” rất đằm thấm, êm dịu sau khi uống
Một chuyên gia sành rượu đã nhận xét: “Ở Việt Nam, theo tôi được biết, các chuyên gia sành rượu chỉ thích một trong hai loại: Làng Vân chính hiệu và Bàu Đá chính hiệu. Tuy nhiên rượu Làng Vân ít được nhiều người yêu thích hơn vì theo nhiều người, là thứ rượu thanh nhưng không đậm, hơi nhạt. Kiểu như một cô gái khá nhu mì và xinh xắn nhưng không nhiều sâu sắc nội tâm. Còn Rượu Bàu Đá thì nồng nàn và thơm nồng như người con gái đa tình Nam Bộ, lại vừa thanh dịu như nàng trinh nữ Hà Thành”
* Rượu Bàu Đá là chất men của sự thành công, là liều thuốc an thần khi có chuyện buồn, là sợi dây kết nối bạn bè, là chất xúc tác tôn vinh nghĩa khí đàn ông Việt Nam. Rượu Bàu Đá dùng làm quà tặng cho người thân, bạn bè trong mỗi dịp lễ tết, xuân về. Dùng làm rượu cúng để con cháu bày tỏ tấm lòng thành kính đối với tổ tiên, ông bà… Là thức uống mở đầu câu chuyện chúc mừng năm mới, đám hỏi, đám cưới ở các làng quê Bình Định.
Chính vì thế, Rượu Bàu Đá được dùng làm quà tặng đối với bà con Việt Kiều để họ gợi nhớ về Quê Hương Việt Nam thân yêu. Ở bên trời Tây, họ không thiếu gì rượu Tây nhưng vẫn “kết” mãi rượu Bàu Đá.
Và đặc biệt công dụng dùng ngâm rượu thuốc độc nhất vô nhị mà không có loại rượu nào sánh kịp.

*Uống rượu Bàu Đá bạn sẽ khám phá hào khí Tây Sơn, Nghĩa khí của Anh hùng Áo Vải Cờ Đào Quang Trung - Nguyễn Huệ, bạn sẽ hiểu được con người, tinh thần thượng võ của miền đất võ Tây Sơn –Bình Định.

Giáo dục của Việt Nam trước năm 1975

Giáo dục của Việt Nam trước năm 1975  là nền giáo dục Việt Nam dưới chính thể Việt Nam Cộng hòa. Triết lý giáo dục của Việt Nam Cộng hòa là nhân bản, dân tộc, và khai phóng.

 Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa nhấn mạnh quyền tự do giáo dục, và cho rằng "nền giáo dục cơ bản có tính cách cưỡng bách và miễn phí", "nền giáo dục đại học được tự trị", và "những người có khả năng mà không có phương tiện sẽ được nâng đỡ để theo đuổi học vấn". Hệ thống giáo dục Việt Nam Cộng hòa gồm tiểu học, trung học, và đại học, cùng với một mạng lưới các cơ sở giáo dục công lập, dân lập, và tư thục ở cả ba bậc học và hệ thống tổ chức quản trị từ trung ương cho tới địa phương.

Tổng quan

Từ năm 1917, chính quyền thuộc địa Pháp ở Việt Nam đã có một hệ thống giáo dục thống nhất cho cả ba miền Nam, Trung, Bắc, và cả Lào cùng Cao Miên. Hệ thống giáo dục thời Pháp thuộc có ba bậc: tiểu học, trung học, và đại học. Chương trình học là chương trình của Pháp, với một chút sửa đổi nhỏ áp dụng cho các cơ sở giáo dục ở Việt Nam, dùng tiếng Pháp làm ngôn ngữ chính, tiếng Việt chỉ là ngôn ngữ phụ. Sau khi Việt Nam tuyên bố độc lập vào năm 1945, chương trình học của Việt Nam - còn gọi là chương trình Hoàng Xuân Hãn (ban hành thời chính phủ Trần Trọng Kim) - được đem ra áp dụng ở miền Trung và miền Bắc. Riêng ở miền Nam, vì có sự trở lại của người Pháp nên chương trình Pháp vẫn còn tiếp tục cho đến giữa thập niên 1950. Đến thời Đệ nhất Cộng hòa thì chương trình Việt mới được áp dụng ở miền Nam để thay thế cho chương trình Pháp. Cũng từ đây, các nhà lãnh đạo giáo dục Việt Nam mới có cơ hội đóng vai trò lãnh đạo thực sự của mình.^[3]

Ngay từ những ngày đầu hình thành nền Đệ nhất Cộng hòa, những người làm công tác giáo dục ở miền Nam đã xây dựng được nền móng quan trọng cho nền giáo dục quốc gia, tìm ra câu trả lời cho những vấn đề giáo dục cốt yếu. Những vấn đề đó là: triết lý giáo dục, mục tiêu giáo dục, chương trình học, tài liệu giáo khoa và phương tiện học tập, vai trò của nhà giáo, cơ sở vật chất và trang thiết bị trường học, đánh giá kết quả học tập, và tổ chức quản trị.^[4] Nhìn chung, người ta thấy mô hình giáo dục ở miền Nam Việt Nam trong những năm 1970 có khuynh hướng xa dần ảnh hưởng của Pháp vốn chú trọng đào tạo một số ít phần tử ưu tú trong xã hội và có khuynh hướng thiên về lý thuyết, để chấp nhận mô hình giáo dục Hoa Kỳ có tính cách đại chúng và thực tiễn. Năm học 1973-1974, Việt Nam Cộng hòa có một phần năm (20%) dân số là học sinh và sinh viên đang đi học trong các cơ sở giáo dục. Con số này bao gồm 3.101.560 học sinh tiểu học, 1.091.779 học sinh trung học, và 101.454 sinh viên đại học; số người biết đọc biết viết ước tính khoảng 70% dân số.^[3] Đến năm 1975, tổng số sinh viên trong các viện đại học ở miền Nam là khoảng 150.000 người (không tính các sinh viên theo học ở Học viện Quốc gia Hành chánh và ở các trường đại học cộng đồng).^[5]

Mặc dù tồn tại chỉ trong 20 năm (từ 1955 đến 1975), bị ảnh hưởng nặng nề bởi chiến tranh và những bất ổn chính trị thường xảy ra, phần thì ngân sách eo hẹp do phần lớn ngân sách quốc gia phải dành cho quốc phòng và nội vụ (trên 40% ngân sách quốc gia dành cho quốc phòng, khoảng 13% cho nội vụ, chỉ khoảng 7-7,5% cho giáo dục), nền giáo dục Việt Nam Cộng hòa đã phát triển vượt bậc, đáp ứng được nhu cầu gia tăng nhanh chóng của người dân, đào tạo được một lớp người có học vấn và có khả năng chuyên môn đóng góp vào việc xây dựng quốc gia và tạo được sự nghiệp vững chắc ngay cả ở các quốc gia phát triển. Kết quả này có được là nhờ các nhà giáo có ý thức rõ ràng về sứ mạng giáo dục, có ý thức trách nhiệm và lương tâm nghề nghiệp, đã sống cuộc sống khiêm nhường để đóng góp trọn vẹn cho nghề nghiệp, nhờ nhiều bậc phụ huynh đã đóng góp công sức cho việc xây dựng nền giáo dục quốc gia, và nhờ những nhà lãnh đạo giáo dục đã có những ý tưởng, sáng kiến, và nỗ lực mang lại sự tiến bộ cho nền giáo dục ở miền Nam Việt Nam

Triết lý giáo dục

Năm 1958, dưới thời Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục Trần Hữu Thế, Việt Nam Cộng hòa nhóm họp Đại hội Giáo dục Quốc gia (lần I) tại Sài Gòn. Đại hội này quy tụ nhiều phụ huynh học sinh, thân hào nhân sĩ, học giả, đại diện của quân đội, chính quyền và các tổ chức quần chúng, đại diện ngành văn hóa và giáo dục các cấp từ tiểu học đến đại học, từ phổ thông đến kỹ thuật... Ba nguyên tắc "nhân bản" (humanistic), "dân tộc" (nationalistic), và "khai phóng" (liberal) được chính thức hóa ở hội nghị này.^[6][7] Đây là những nguyên tắc làm nền tảng cho triết lý giáo dục của Việt Nam Cộng hòa, được ghi cụ thể trong tài liệu Những nguyên tắc căn bản do Bộ Quốc gia Giáo dục ấn hành năm 1959 và sau đó trong Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa (1967).

1.     Giáo dục Việt Nam là giáo dục nhân bản. Triết lý nhân bản chủ trương con người có địa vị quan trọng trong thế gian này; lấy con người làm gốc, lấy cuộc sống của con người trong cuộc đời này làm căn bản; xem con người như một cứu cánh chứ không phải như một phương tiện hay công cụ phục vụ cho mục tiêu của bất cứ cá nhân, đảng phái, hay tổ chức nào khác. Triết lý nhân bản chấp nhận có sự khác biệt giữa các cá nhân, nhưng không chấp nhận việc sử dụng sự khác biệt đó để đánh giá con người, và không chấp nhận sự kỳ thị hay phân biệt giàu nghèo, địa phương, tôn giáo, chủng tộc... Với triết lý nhân bản, mọi người có giá trị như nhau và đều có quyền được hưởng những cơ hội đồng đều về giáo dục.

2.     Giáo dục Việt Nam là giáo dục dân tộc. Giáo dục tôn trọng giá trị truyền thống của dân tộc trong mọi sinh hoạt liên hệ tới gia đình, nghề nghiệp, và quốc gia. Giáo dục phải bảo tồn và phát huy được những tinh hoa hay những truyền thống tốt đẹp của văn hóa dân tộc. Dân tộc tính trong văn hóa cần phải được các thế hệ biết đến, bảo tồn và phát huy, để không bị mất đi hay tan biến trong những nền văn hóa khác.

3.     Giáo dục Việt Nam là giáo dục khai phóng. Tinh thần dân tộc không nhất thiết phải bảo thủ, không nhất thiết phải đóng cửa. Ngược lại, giáo dục phải mở rộng, tiếp nhận những kiến thức khoa học kỹ thuật tân tiến trên thế giới, tiếp nhận tinh thần dân chủ, phát triển xã hội, giá trị văn hóa nhân loại để góp phần vào việc hiện đại hóa quốc gia và xã hội, làm cho xã hội tiến bộ tiếp cận với văn minh thế giới.^[1]

Mục tiêu giáo dục

Một lớp tiểu học ở miền Nam vào năm 1961.

Từ những nguyên tắc căn bản ở trên, chính quyền Việt Nam Cộng hòa đề ra những mục tiêu chính sau đây cho nền giáo dục của mình. Những mục tiêu này được đề ra là để nhằm trả lời cho câu hỏi: Sau khi nhận được sự giáo dục, những người đi học sẽ trở nên người như thế nào đối với cá nhân mình, đối với gia đình, quốc gia, xã hội, và nhân loại?

1.     Phát triển toàn diện mỗi cá nhân. Trong tinh thần tôn trọng nhân cách và giá trị của cá nhân học sinh, giáo dục hướng vào việc phát triển toàn diện mỗi cá nhân theo bản tính tự nhiên của mỗi người và theo những quy luật phát triển tự nhiên cả về thể chất lẫn tâm lý. Nhân cách và khả năng riêng của học sinh được lưu ý đúng mức. Cung cấp cho học sinh đầy đủ thông tin và dữ kiện để học sinh phán đoán, lựa chọn; không che giấu thông tin hay chỉ cung cấp những thông tin chọn lọc thiếu trung thực để nhồi sọ học sinh theo một chủ trương, hướng đi định sẵn nào.

2.     Phát triển tinh thần quốc gia ở mỗi học sinh. Điều này thực hiện bằng cách: giúp học sinh hiểu biết hoàn cảnh xã hội, môi trường sống, và lối sống của người dân; giúp học sinh hiểu biết lịch sử nước nhà, yêu thương xứ sở mình, ca ngợi tinh thần đoàn kết, tranh đấu của người dân trong việc chống ngoại xâm bảo vệ tổ quốc; giúp học sinh học tiếng Việt và sử dụng tiếng Việt một cách có hiệu quả; giúp học sinh nhận biết nét đẹp của quê hương xứ sở, những tài nguyên phong phú của quốc gia, những phẩm hạnh truyền thống của dân tộc; giúp học sinh bảo tồn những truyền thống tốt đẹp, những phong tục giá trị của quốc gia; giúp học sinh có tinh thần tự tin, tự lực, và tự lập.

3.     Phát triển tinh thần dân chủ và tinh thần khoa học. Điều này thực hiện bằng cách: giúp học sinh tổ chức những nhóm làm việc độc lập qua đó phát triển tinh thần cộng đồng và ý thức tập thể; giúp học sinh phát triển óc phán đoán với tinh thần trách nhiệm và kỷ luật; giúp phát triển tính tò mò và tinh thần khoa học; giúp học sinh có khả năng tiếp nhận những giá trị văn hóa của nhân loại.^[1]

 Giáo dục tiểu học và trung học

Bài chi tiết: Chương trình học bậc tiểu học và trung học thời Việt Nam Cộng hòa và Các cơ sở trung và tiểu học thời Việt Nam Cộng hòa

Tên gọi năm lớp bậc tiểu học
trước 1967	sau 1967
lớp năm	lớp một
lớp tư	lớp hai
lớp ba	lớp ba
lớp nhì	lớp tư
lớp nhất	lớp năm
Tên các lớp bậc trung học đệ nhất cấp
lớp đệ thất	lớp sáu
lớp đệ lục	lớp bảy
lớp đệ ngũ	lớp tám
lớp đệ tứ	lớp chín
Tên các lớp trung học đệ nhị cấp
lớp đệ tam	lớp mười
lớp đệ nhị	lớp 11
lớp đệ nhất	lớp 12

Giáo dục tiểu học

Số liệu giáo dục bậc tiểu học[8]
Niên học	Số học sinh	Số lớp học
1955	400.865	8.191
1963	1.450.679	30.123
1970	2.556.000	44.104

Bậc tiểu học thời Việt Nam Cộng hòa bao gồm năm lớp, từ lớp 1 đến lớp 5 (thời Đệ nhất Cộng hòa gọi là lớp Năm đến lớp Nhất). Theo quy định của hiến pháp, giáo dục tiểu học là giáo dục phổ cập (bắt buộc).^[9] Từ thời Đệ nhất Cộng hòa đã có luật quy định trẻ em phải đi học ít nhất ba năm tiểu học.^[10] Mỗi năm học sinh phải thi để lên lớp. Ai thi trượt phải học "đúp", tức học lại lớp đó. Các trường công lập đều hoàn toàn miễn phí, không thu học phí và các khoản lệ phí khác. Học sinh tiểu học chỉ học một buổi, sáu ngày mỗi tuần. Theo quy định, một ngày được chia ra 2 ca học; ca học buổi sáng và ca học buổi chiều. Vào đầu thập niên 1970, Việt Nam Cộng hòa có 2,5 triệu học sinh tiểu học, chiếm hơn 80% tổng số thiếu niên từ 6 đến 11 tuổi;^[11] 5.208 trường tiểu học (chưa kể các cơ sở ở Phú Bổn, Vĩnh Long, và Sa Đéc).^[12]

Tất cả trẻ em từ 6 tuổi đều được nhận vào lớp Một để bắt đầu bậc tiểu học. Phụ huynh có thể chọn lựa cho con em vào học miễn phí cho hết bậc tiểu học trong các trường công lập hay tốn học phí (tùy trường) tại các trường tiểu học tư thục.^[13] Lớp 1 (trước năm 1967 gọi là lớp Năm) cấp tiểu học mỗi tuần học 25 giờ, trong đó 9,5 giờ môn quốc văn; 2 giờ bổn phận công dân và đức dục (còn gọi là lớp Công dân giáo dục).^[14] Lớp 2 (trước năm 1967 gọi là lớp Tư), quốc văn giảm còn 8 tiếng nhưng thêm 2 giờ sử ký và địa lý. Lớp 3 trở lên thì ba môn quốc văn, công dân và sử địa chiếm 12-13 tiếng mỗi tuần.^[15] Một năm học kéo dài chín tháng, nghỉ ba tháng hè. Trong năm học có khoảng 10 ngày nghỉ lễ (thông thường vào những ngày áp Tết).^[16]

Giáo dục trung học

Bài chi tiết: Hệ thống giáo dục kỹ thuật thời Việt Nam Cộng hòa

Số liệu giáo dục bậc trung học[8]
Niên học	Số học sinh	Số lớp học
1955	51.465	890
1963	264.866	4.831
1970	623.000	9.069

Tính đến đầu những năm 1970, Việt Nam Cộng hòa có hơn 550.000 học sinh trung học, tức hơn 20% tổng số thanh thiếu niên ở lứa tuổi từ 12 đến 18;^[17] có 534 trường trung học (chưa kể các cơ sở ở Vĩnh Long và Sa Đéc).^[12] Đến năm 1975 thì có khoảng 900.000 học sinh ở các trường trung học công lập. Các trường trung học công lập nổi tiếng thời đó có Pétrus Ký, Chu Văn An, Trưng Vương, Gia Long, Lê Quý Đôn (Sài Gòn), Quốc Học (Huế), Nguyễn Đình Chiểu (Mỹ Tho), Phan Thanh Giản (Cần Thơ). Các trường công lập đều hoàn toàn miễn phí, không thu học phí và các khoản lệ phí khác.

Trung học đệ nhất cấp

Trung học đệ nhất cấp bao gồm năm lớp 6 đến lớp 9 (trước năm 1967 gọi là lớp đệ thất đến đệ tứ), tương đương trung học cơ sở hiện nay. Từ tiểu học phải thi vào trung học đệ nhất cấp. Đậu vào trường trung học công lập không dễ (tỷ số vào trường công là 62%),^[18] nên những ai không vào được thì có thể nhập học trường tư thục nhưng phải trả học phí. Một năm học được chia thành hai "lục cá nguyệt" (hay "học kỳ"). Kể từ lớp 6, học sinh bắt đầu phải học ngoại ngữ, thường là tiếng Anh hay tiếng Pháp. Môn Công dân giáo dục tiếp tục với lượng 2 giờ mỗi tuần.^[19] Từ năm 1966 trở đi, môn võ Vovinam (tức Việt Võ đạo) cũng được đưa vào giảng dạy ở một số trường.^[20] Học xong năm lớp 9 thì thi bằng Trung học đệ nhất cấp. Kỳ thi này thoạt tiên có hai phần: viết và vấn đáp. Năm 1959 bỏ phần vấn đáp^[21] rồi đến niên học 1970-71 thì Bộ Quốc gia Giáo dục bãi bỏ hẳn kỳ thi Trung học đệ nhất cấp.^[22]

Trung học đệ nhị cấp

Trung học đệ nhị cấp là các lớp 10 (đệ tam), 11 (đệ nhị) và 12 (đệ nhất), tương đương trung học phổ thông hiện nay. Muốn vào thì phải đậu được bằng Trung học đệ nhất cấp, tức bằng Trung học cơ sở. Vào đệ nhị cấp, học sinh phải chọn học theo một trong bốn ban như dự bị vào đại học.^[23] Bốn ban thường gọi A, B, C, D theo thứ tự là khoa học thực nghiệm hay còn gọi là ban vạn vật; ban toán; ban văn chương; và ban văn chương cổ ngữ, thường là Hán văn. Ngoài ra học sinh cũng bắt đầu học thêm một ngoại ngữ thứ hai.^[24] Vào năm lớp 11 thì học sinh phải thi Tú tài I rồi thi Tú tài II năm lớp 12. Thể lệ này đến năm học 1972-1973 thì bỏ, chỉ thi một đợt tú tài phổ thông. Phép thi kể từ năm 1973 cũng bỏ lối viết bài luận (essay) mà theo lối thi trắc nghiệm có tính cách khách quan hơn.^[25] Mỗi năm có hai đợt thi Tú tài tổ chức vào khoảng tháng 5 và tháng 7.^[26] Tỷ lệ đậu, Tú tài I (15-30%) và Tú tài II (30-45%),^[27] khá thấp nên vào được đại học là một chuyện khó. Thí sinh đậu được xếp thành hạng "ưu" (16/20 điểm trở lên), "bình" (14/20), "bình thứ" (12/20), và "thứ" (10/20).^[28] Một số trường trung học đệ nhị cấp chia theo phái tính như ở Sài Gòn thì có trường Pétrus Ký, Chu Văn An, và Nguyễn Trãi dành cho nam sinh và các trường Trưng Vương, Gia Long, và Lê Văn Duyệt chỉ dành cho nữ sinh. Học sinh trung học lúc bấy giờ phải mặc đồng phục: Nữ sinh thì áo dài trắng, quần trắng hay đen; còn nam sinh thì mặc áo sơ mi trắng, quần màu lam.^[29]

Trung học tổng hợp

Chương trình giáo dục trung học tổng hợp (tiếng Anh: comprehensive high school) là một chương trình giáo dục thực tiễn phát sinh từ quan niệm giáo dục của triết gia John Dewey, sau này được nhà giáo dục người Mỹ là James B. Connant hệ thống hóa và đem áp dụng cho các trường trung học Hoa Kỳ. Giáo dục trung học tổng hợp chú trọng đến khía cạnh thực tiễn và hướng nghiệp, đặt nặng vào các môn tư vấn, kinh tế gia đình, kinh doanh, công-kỹ nghệ, v.v... nhằm trang bị cho học sinh những kiến thức thực tiễn, giúp họ có thể mưu sinh sau khi rời trường trung học. Ở từng địa phương, phụ huynh học sinh và các nhà giáo có thể đề nghị những môn học đặc thù khả dĩ có thể đem ra ứng dụng ở nơi mình sinh sống.^[30] Thời Đệ nhị Cộng hòa Việt Nam chính phủ cho thử nghiệm chương trình trung học tổng hợp, nhập đệ nhất và đệ nhị cấp lại với nhau. Học trình này được áp dụng cho một số trường như Nguyễn An Ninh (cho nam sinh; 93 đường Trần Nhân Tông, Quận 10) và Sương Nguyệt Anh (cho nữ sinh; góc đường Bà Hạt và Vĩnh Viễn, gần chùa Ấn Quang) ở Sài Gòn, và Chưởng binh Lễ ở Long Xuyên.^[31]

Trung học kỹ thuật

Các trường trung học kỹ thuật nằm trong hệ thống giáo dục kỹ thuật, kết hợp việc dạy nghề với giáo dục phổ thông. Các học sinh trúng tuyển vào trung học kỹ thuật thường được cấp học bổng toàn phần hay bán phần. Mỗi tuần học 42 giờ; hai môn ngoại ngữ bắt buộc là tiếng Anh và tiếng Pháp.^[32] Các trường trung học kỹ thuật có mặt hầu hết ở các tỉnh, thành phố; ví dụ, công lập thì có Trường Trung học Kỹ thuật Cao Thắng (thành lập năm 1956; tiền thân là Trường Cơ khí Á châu thành lập năm 1906 ở Sài Gòn; nay là Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng),^[33] tư thục thì có Trường Trung học Kỹ thuật Don Bosco (do các tu sĩ Dòng Don Bosco thành lập năm 1957 ở Gia Định; nay là Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh).^[32][34]

Các trường tư thục và quốc gia nghĩa tử

Bài chi tiết: Hệ thống các trường Bồ đề và Hệ thống các trường Quốc gia nghĩa tử

Các trường tư thục và Bồ đề

Ngoài hệ thống trường công lập của chính phủ là hệ thống trường tư thục. Tính đến năm 1975, Việt Nam Cộng hòa có khoảng 1,2 triệu học sinh ghi danh học ở hơn 1.000 trường tư thục ở cả hai cấp tiểu học và trung học.^[35] Các trường tư thục nổi tiếng như Lasan Taberd dành cho nam sinh; Couvent des Oiseaux, Regina Pacis (Nữ vương Hòa bình), và Regina Mundi (Nữ vương Thế giới) dành cho nữ sinh. Bốn trường này nằm dưới sự điều hành của Giáo hội Công giáo. Trường Bác ái (Collège Fraternité) ở Chợ Quán với đa số học sinh là người Việt gốc Hoa cũng là một tư thục có tiếng do các thương hội người Hoa bảo trợ.^[36] Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất có hệ thống các trường tiểu học và trung học Bồ đề ở nhiều tỉnh thành, tính đến năm 1970 trên toàn quốc có 137 trường Bồ đề, trong đó có 65 trường trung học với tổng số học sinh là 58.466. Ngoài ra còn có một số trường do chính phủ Pháp tài trợ như Marie-Curie, Colette, và Saint-Exupéry.^[37] Kể từ năm 1956, tất cả các trường học tại Việt Nam, bất kể trường tư hay trường do ngoại quốc tài trợ, đều phải dạy một số giờ nhất định cho các môn quốc văn và lịch sử Việt Nam.^[38] Chương trình học chính trong các trường tư vẫn theo chương trình mà Bộ Quốc gia Giáo dục đã đề ra, dù có thể thêm một số giờ hoặc môn kiến thức thêm. Sau năm 1975, dưới chính thể Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, tổng cộng có 1.087 trường tư thục ở miền Nam Việt Nam bị giải thể và trở thành trường công (hầu hết mang tên mới).^[39]

Các trường Quốc gia nghĩa tử

Ngoài hệ thống các trường công lập và tư thục kể trên, Việt Nam Cộng hòa còn có hệ thống thứ ba là các trường Quốc gia nghĩa tử. Tuy đây là trường công lập nhưng không đón nhận học sinh bình thường mà chỉ dành riêng cho các con em của tử sĩ hoặc thương phế binh của Quân lực Việt Nam Cộng hòa như là một đặc ân của chính phủ giúp đỡ không chỉ phương tiện học hành mà cả việc nuôi dưỡng. Hệ thống này bắt đầu hoạt động từ năm 1963 ở Sài Gòn, sau khai triển thêm ở Đà Nẵng, Cần Thơ, Huế, và Biên Hòa. Tổng cộng có 7 cơ sở với hơn 10.000 học sinh. Loại trường này do Bộ Cựu Chiến binh quản lý chứ không phải Bộ Quốc gia Giáo dục, nhưng vẫn dùng giáo trình của Bộ Quốc gia Giáo dục. Chủ đích của các trường Quốc gia nghĩa tử là giáo dục phổ thông và hướng nghiệp cho các học sinh chứ không được huấn luyện quân sự.^[40][41] Vì vậy trường Quốc gia nghĩa tử khác trường thiếu sinh quân. Sau năm 1975, các trường quốc gia nghĩa tử cũng bị giải thể.

Giáo dục đại học

Số liệu giáo dục bậc đại học
Niên học	Số sinh viên
1960-61	11.708[42]
1974-75	166.475[43]

Học sinh đậu được Tú tài II thì có thể ghi danh vào học ở một trong các viện đại học, trường đại học, và học viện trong nước. Tuy nhiên vì số chỗ trong một số trường rất có giới hạn nên học sinh phải dự một kỳ thi tuyển; các trường này thường là Y, Dược, Nha, Kỹ thuật, và Sư phạm. Việc tuyển chọn dựa trên khả năng của thí sinh, hoàn toàn không xét đến lý lịch gia đình. Sinh viên học trong các cơ sở giáo dục công lập thì không phải đóng tiền. Chỉ ở một vài trường hay phân khoa đại học thì sinh viên mới đóng lệ phí thi vào cuối năm học. Ngoài ra, chính phủ còn có những chương trình học bổng cho sinh viên.^[13]

Chương trình học trong các cơ sở giáo dục đại học được chia làm ba cấp. Cấp 1 (học 4 năm): Nếu theo hướng các ngành nhân văn, khoa học, v.v.. thì lấy bằng cử nhân (ví dụ: cử nhân Triết, cử nhân Toán...); nếu theo hướng các ngành chuyên nghiệp thì lấy bằng tốt nghiệp (ví dụ: bằng tốt nghiệp Trường Đại học Sư phạm, bằng tốt nghiệp Học viện Quốc gia Hành chánh...) hay bằng kỹ sư (ví dụ: kỹ sư Điện, kỹ sư Canh nông...). Cấp 2: học thêm 1-2 năm và thi lấy bằng cao học hay tiến sĩ đệ tam cấp (tiếng Pháp: docteur de troisième cycle; tương đương thạc sĩ ngày nay). Cấp 3: học thêm 2-3 năm và làm luận án thì lấy bằng tiến sĩ (tương đương với bằng Ph.D. của Hoa Kỳ). Riêng ngành y, vì phải có thời gian thực tập ở bệnh viện nên sau khi học xong chương trình dự bị y khoa phải học thêm 6 năm hay lâu hơn mới xong chương trình đại học.^[44]

Mô hình các cơ sở giáo dục đại học

Bài chi tiết: Đại học

Phần lớn các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam thời Việt Nam Cộng hòa được tổ chức theo mô hình viện đại học (theo Việt-Nam Tự-Điển của Hội Khai Trí Tiến Đức: Viện=Nơi, sở). Đây là mô hình tương tự như university của Hoa Kỳ và Tây Âu, cùng với nó là hệ thống đào tạo theo tín chỉ (tiếng Anh: credit). Mỗi viện đại học bao gồm nhiều phân khoa đại học (tiếng Anh: faculty; thường gọi tắt là phân khoa, ví dụ: Phân khoa Y, Phân khoa Sư phạm, Phân khoa Khoa học, v.v...) hoặc trường hay trường đại học (tiếng Anh: school hay college; ví dụ: Trường Đại học Nông nghiệp, Trường Đại học Kỹ thuật, v.v...). Trong mỗi phân khoa đại học hay trường đại học có các ngành (ví dụ: ngành Điện tử, ngành Công chánh, v.v...); về mặt tổ chức, mỗi ngành tương ứng với một ban (tiếng Anh: department; tương đương với đơn vị khoa hiện nay).^[45]

Trong hai thập niên 1960 và 1970, lúc hội nghị hòa bình đang diễn ra ở Paris, chính phủ Việt Nam Cộng hòa ráo riết lên kế hoạch tái thiết sau chiến tranh, với viễn cảnh là hòa bình sẽ lập lại ở Việt Nam, một chính phủ liên hiệp sẽ được thành lập, người lính từ các bên trở về cần được đào tạo để tái hòa nhập vào xã hội. Trong khuôn khổ kế hoạch đó, có hai mô hình cơ sở giáo dục đại học mới và mang tính thực tiễn được hình thành, đó là trường đại học cộng đồng và viện đại học bách khoa.^[46]

Trường đại học cộng đồng là một cơ sở giáo dục đại học sơ cấp và đa ngành; sinh viên học ở đây để chuyển tiếp lên học ở các viện đại học lớn, hoặc mở mang kiến thức, hoặc học nghề để ra làm việc. Các trường đại học cộng đồng được thành lập với sự tham gia đóng góp, xây dựng, và quản trị của địa phương nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển ở địa phương trong các mặt văn hóa, xã hội, và kinh tế. Khởi điểm của mô hình giáo dục này là một nghiên cứu của ông Đỗ Bá Khê tiến hành vào năm 1969 mà các kết quả sau đó được đưa vào một luận án tiến sĩ trình ở Viện Đại học Southern California vào năm 1970 với tựa đề The Community College Concept: A Study of its Relevance to Postwar Reconstruction in Vietnam (Khái niệm trường đại học cộng đồng: Nghiên cứu sự phù hợp của nó với công cuộc tái thiết hậu chiến ở Việt Nam). Cơ sở đầu tiên được hình thành là Trường Đại học Cộng đồng Tiền Giang, thành lập vào năm 1971 ở Định Tường sau khi mô hình giáo dục mới này được mang đi trình bày sâu rộng trong dân chúng.^[46]

Vào năm 1973, Viện Đại học Bách khoa Thủ Đức (tên tiếng Anh: Thủ Đức Polytechnic University, gọi tắt là Thủ Đức Poly) được thành lập. Đây là một cơ sở giáo dục đại học đa ngành, đa lĩnh vực, và chú trọng đến các ngành thực tiễn. Trong thời gian đầu, Viện Đại học Bách khoa Thủ Đức có các trường đại học chuyên về Nông nghiệp, Kỹ thuật, Giáo dục, Khoa học và Nhân văn, Kinh tế và Quản trị, và Thiết kế đô thị; ngoài ra còn có trường đào tạo sau đại học. Theo kế hoạch, các cơ sở giáo dục đều được gom chung lại trong một khuôn viên rộng lớn, tạo một môi trường gợi hứng cho trí thức suy luận, với một cảnh trí được thiết kế nhằm nâng cao óc sáng tạo; quản lý hành chính tập trung để tăng hiệu năng và giảm chi phí.^[46]

Sau năm 1975, dưới chính thể Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, toàn bộ các cơ sở giáo dục đại học thời Việt Nam Cộng hòa bị đổi tên và bị phân tán theo khuôn mẫu giáo dục của Liên Xô nên không còn mô hình theo đó các trường hay phân khoa đại học cấu thành viện đại học, mà mỗi trường trở nên biệt lập.^[47] Giáo dục đại học Việt Nam dưới các chính thể Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam theo mô hình phân tán ngành học.^[48] Các "trường đại học bách khoa" được thành lập dưới hai chính thể này (Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Trường Đại học Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh, và Trường Đại học Bách khoa Đà Nẵng) không giống như mô hình viện đại học bách khoa vì chỉ tập trung vào các ngành kỹ thuật. Tương tự, mô hình "trường đại học tổng hợp" (Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Trường Đại học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, và Trường Đại học Tổng hợp Huế) cũng chỉ tập trung vào các ngành khoa học cơ bản, chứ không mang tính chất toàn diện. Đến đầu thập niên 1990, chính phủ Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam mới thành lập 2 "đại học" cấp quốc gia và 3 "đại học" cấp vùng theo mô hình gần giống như mô hình viện đại học.^[49] Vào tháng 10 năm 2009, một số đại biểu của Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam đưa ra đề nghị gọi tên các "đại học" cấp quốc gia và cấp vùng là "viện đại học".^[50]

Các viện đại học công lập

• Viện Đại học Sài Gòn: Tiền thân là Viện Đại học Đông Dương (1906), rồi Viện Đại học Quốc gia Việt Nam (1955) - còn có tên là Viện Đại học Quốc gia Sài Gòn. Năm 1957, Viện Đại học Quốc gia Việt Nam đổi tên thành Viện Đại học Sài Gòn. Đây là viện đại học lớn nhất nước. Trước năm 1964, tiếng Việt lẫn tiếng Pháp được dùng để giảng dạy ở bậc đại học, nhưng sau đó thì chỉ dùng tiếng Việt mà thôi theo chính sách ngôn ngữ theo đuổi từ năm 1955.^[51] Riêng Trường Đại học Y khoa dùng cả tiếng Anh.
• Viện Đại học Huế: Thành lập vào tháng 3 năm 1957 với 5 phân khoa đại học: Khoa học, Luật, Sư phạm, Văn khoa, và Y khoa.^[52]
• Viện Đại học Cần Thơ: Thành lập năm 1966 với 4 phân khoa đại học: Khoa học, Luật khoa & Khoa học Xã hội, Sư phạm, và Văn khoa.
• Viện Đại học Bách khoa Thủ Đức: Thành lập năm 1974. Tiền thân là Trung tâm Quốc gia Kỹ thuật (1957), Học viện Quốc gia Kỹ thuật (1972).

Các viện đại học tư thục

Sinh viên ở Học viện Quốc gia Hành chánh, đường Alexandre de Rhodes, Sài Gòn

• Viện Đại học Đà Lạt: Thành lập ngày 8 tháng 8 năm 1957. Một phần cơ sở của Viện Đại học Đà Lạt nguyên là một chủng viện của Giáo hội Công giáo. Viện đại học này có 4 phân khoa đại học: Chính trị Kinh doanh, Khoa học, Sư phạm, Thần học và Văn khoa. Theo ước tính, từ năm 1957 đến 1975 viện đại học này đã giáo dục 26.551 người.^[53]
• Viện Đại học Vạn Hạnh: Thuộc khối Ấn Quang của Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất; thành lập ngày 17 tháng 10 năm 1964 ở số 222 đường Trương Minh Giảng (sau 1975 là đường Lê Văn Sỹ), Quận 3, Sài Gòn-Gia Định với 5 phân khoa đại học: Giáo dục, Phật học, Khoa học xã hội, Khoa học ứng dụng, và Văn học & Khoa học nhân văn. Vào đầu thập niên 1970, Vạn Hạnh có hơn 3.000 sinh viên.^[54][55]
• Viện Đại học Phương Nam: Được cấp giấy phép năm 1967, tọa lạc ở số 16 đường Trần Quốc Toản (sau năm 1975 là đường 3 Tháng Hai), Quận 10, Sài Gòn. Viện đại học này thuộc khối Việt Nam Quốc Tự của Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất, Giáo sư Lê Kim Ngân làm viện trưởng. Viện Đại học Phương Nam có 3 phân khoa đại học: Kinh tế-Thương mại, Ngoại ngữ, và Văn khoa. Vào thập niên 1970, viện đại học này có khoảng 750 sinh viên ghi danh.^[54]
• Viện Đại học Hòa Hảo: Thành lập năm 1970 ở Long Xuyên với 5 phân khoa đại học: Văn khoa, Thương mại-Ngân hàng, Bang giao Quốc tế, Khoa học Quản trị và Sư phạm.^[56] Viện Đại học này trực thuộc Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo.
• Viện Đại học Cao Đài: Thành lập năm 1971 trên đường Ca Bảo Đạo^[57] ở Tây Ninh với 3 phân khoa đại học: Thần học Cao Đài, Nông lâm mục, và Sư phạm.^[58][59] Viện Đại học này trực thuộc Giáo hội Cao Đài.
• Viện Đại học Minh Đức: Được cấp giấy phép năm 1972, trụ sở ở Sài Gòn với 5 phân khoa đại học: Kỹ thuật Canh nông, Khoa học Kỹ thuật, Kinh tế Thương mại, Nhân văn Nghệ thuật, và Y khoa. Viện Đại học này do Giáo hội Công giáo điều hành.

Các học viện và viện nghiên cứu

Bài chi tiết: Học viện Quốc gia Hành chánh, Học viện Quốc gia Nông nghiệp, và Viện Hải dương học Nha Trang

• Học viện Quốc gia Hành chánh: Cơ sở này được thành lập từ thời Quốc gia Việt Nam với văn bản ký ngày 29 tháng 5 năm 1950 nhằm đào tạo nhân sự chuyên môn trong lãnh vực công quyền như thuế vụ và ngoại giao. Trường sở đặt ở Đà Lạt; năm 1956 thì dời về Sài Gòn^[60] đặt ở đường Alexandre de Rhodes; năm 1958 thì chuyển về số 100 đường Trần Quốc Toản (gần góc đường Cao Thắng, sau năm 1975 là đường 3 tháng 2), Quận 10, Sài Gòn.^[61][62] Học viện này trực thuộc Phủ Thủ tướng hay Phủ Tổng thống, đến năm 1973 thì thuộc Phủ Tổng ủy Công vụ. Học viện có chương trình hai năm cao học, chia thành ba ban cao học, đốc sự, và tham sự.^[63]
• Học viện Quốc gia Nông nghiệp (1972-1974): tiền thân là Trường Cao đẳng Nông lâm súc (1962-1968), Trung tâm Quốc gia Nông nghiệp (1968-1972) rồi nhập vào Viện Đại học Bách khoa Thủ Đức năm 1974.
• Ngoài những học viện trên, Việt Nam Cộng hòa còn duy trì một số cơ quan nghiên cứu khoa học như Viện Pasteur Sài Gòn, Viện Pasteur Đà Lạt, Viện Pasteur Nha Trang, Viện Hải dương học Nha Trang, Viện Nguyên tử lực Đà Lạt, v.v... với những chuyên môn đặc biệt.^[64]

Các trường đại học cộng đồng

Bài chi tiết: Trường đại học cộng đồng

Bắt đầu từ năm 1971 chính phủ mở một số trường đại học cộng đồng (theo mô hình community college của Hoa Kỳ) như Trường Đại học Cộng đồng Tiền Giang ở Mỹ Tho,^[65] Duyên Hải ở Nha Trang,^[66] Quảng Đà ở Đà Nẵng (1974),^[67] và Long Hồ ở Vĩnh Long.^[46] Trường Đại học Cộng đồng Tiền Giang đặt trọng tâm vào nông nghiệp; Trường Đại học Cộng đồng Duyên Hải hướng về ngư nghiệp.^[66] Riêng Trường Long Hồ còn đang dang dở chưa hoàn tất thì chính thể Việt Nam Cộng hòa bị giải tán.^[68] Ở Sài Gòn thì có Trường Đại học Regina Pacis (khai giảng vào năm 1973) dành riêng cho nữ sinh do Công giáo thành lập, và theo triết lý đại học cộng đồng.^[66]

Các trường kỹ thuật và huấn nghệ

Bài chi tiết: Trường Quốc gia Nông lâm mục, Trung tâm Quốc gia Kỹ thuật Phú Thọ, Học viện Cảnh sát Quốc gia (Việt Nam Cộng hòa), và Hệ thống giáo dục kỹ thuật thời Việt Nam Cộng hòa

Ngoài những trường đại học còn có hệ thống trường cao đẳng như Trường Bách khoa Phú Thọ và Trường Nông lâm súc. Một số những trường này sang thập niên 1970 được nâng lên tương đương với cấp đại học.

• Trường Quốc gia Nông lâm mục: Thoạt tiên là Nha Khảo cứu Đông Dương thành lập năm 1930 ở B'lao, cơ sở này đến năm 1955 thì nâng lên thành Trường Quốc gia Nông lâm mục với chương trình học bốn năm. Diện tích vườn thực nghiệm rộng 200 ha chia thành những khu chăn nuôi gia súc, vườn cây công nghiệp, lúa thóc.^[69] Qua từng giai đoạn Trường đổi tên thành Trường Cao đẳng Nông lâm súc (1962-1968), Trung tâm Quốc gia Nông nghiệp (1968-1972), Học viện Quốc gia Nông nghiệp (1972-1974). Cuối cùng Trường Quốc gia Nông lâm mục được sáp nhập vào Viện Đại học Bách khoa Thủ Đức (có trụ sở ở số 45 đường Cường Để, Quận 1, Sài Gòn). Trường còn có chi nhánh ở Huế, Cần Thơ, và Bình Dương.^[70]
• Trung tâm Quốc gia Kỹ thuật Phú Thọ: Thành lập năm 1957 thời Đệ nhất Cộng hòa gồm bốn trường: Trường Cao đẳng Công chánh, Trường Cao đẳng Điện học, Trường Quốc gia Kỹ sư Công nghệ, và Trường Việt Nam Hàng hải. Năm 1968 lập thêm Trường Cao đẳng Hóa học. Năm 1972, Trung tâm Quốc gia Kỹ thuật đổi thành Học viện Quốc gia Kỹ thuật và đến năm 1974 thì nhập với Trường Đại học Nông nghiệp để tạo nên Viện Đại học Bách khoa Thủ Đức.^[71][72]
• Học viện Cảnh sát Quốc gia: Thành lập năm 1966 để đào tạo nhân viên giữ an ninh và thi hành luật pháp.^[73]

Các trường nghệ thuật

Các giáo sư Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ đồng tấu: Trần Thanh Tâm (đờn kìm), Phan Văn Nghị (đờn cò), Trương Văn Đệ (đờn tam), Vũ Văn Hòa (sáo), và Nguyễn Vĩnh Bảo (đờn tranh).

Bài chi tiết: Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ và Trường Quốc gia Âm nhạc Huế

• Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ: Thành lập ngày 12 tháng 4 năm 1956 dưới thời Đệ nhất Cộng hòa. Chương trình học sau được bổ túc để bao gồm các bộ môn âm nhạc cổ điển Tây phương và truyền thống Việt Nam cùng kịch nghệ.^[74]
• Trường Quốc gia Âm nhạc Huế: Thành lập năm 1962 ở cố đô Huế,^[75] chủ yếu dạy âm nhạc cổ truyền Việt Nam, dùng nhà hát Duyệt Thị Đường trong Kinh thành Huế làm nơi giảng dạy.^[76]
• Trường Quốc gia Trang trí Mỹ thuật: thành lập năm 1971, trên cơ sở nâng cấp Trường Trung học Trang trí Mỹ thuật Gia Định (tiền thân là Trường Mỹ nghệ Gia Định, thành lập năm 1940).
• Trường Quốc gia Cao đẳng Mỹ thuật Sài Gòn: thành lập sau năm 1954; chuyên đào tạo về nghệ thuật tạo hình với các chương trình học 3 và 7 năm. Vị giám đốc đầu tiên là họa sĩ Lê Văn Đệ (1954-1966).

Tài liệu và dụng cụ giáo khoa

Truyện Kiều bản chữ Nôm của Chiêm Vân Thị do Bộ Giáo dục Việt Nam Cộng hòa xuất bản năm 1967

Năm 1958, chính phủ Đệ nhất Cộng hòa cho lập Ban Tu thư thuộc Bộ Quốc gia Giáo dục để soạn, dịch, và in sách giáo khoa cho hệ thống giáo dục toàn quốc. Tính đến năm 1962, Bộ Quốc gia Giáo dục đã ấn hành xong 39 đầu sách tiểu học, 83 sách trung học, và 9 sách đại học.^[77]

Các giáo chức và họa sĩ làm việc trong Ban Tu thư đã soạn thảo trọn bộ sách cho bậc tiểu học. Bộ sách này được đánh giá cao cả về nội dung lẫn hình thức. Có nhiều sách đã được viết, dịch, và phát hành để học sinh và sinh viên có tài liệu tham khảo. Phần lớn sách giáo khoa và trang thiết bị dụng cụ học tập do Trung tâm Học liệu của Bộ Giáo dục sản xuất và cung cấp với sự giúp đỡ của một số cơ quan nước ngoài. Trung tâm này còn hợp tác với UNESCO để viết và dịch sách dành cho thiếu nhi để giúp các em hiểu biết về các nền văn hóa khác nhau và tạo sự đoàn kết giữa các nhi đồng trên thế giới. Bộ Giáo dục cũng dành riêng ngân quỹ để in sách giáo khoa bậc tiểu học cho gần 30 sắc tộc thiểu số khác nhau ở Việt Nam.

Ngoài ra, để có sự thống nhất trong việc sử dụng các danh từ chuyên môn, Bộ Giáo dục cũng đã thiết lập Ủy ban Quốc gia Soạn thảo Danh từ Chuyên môn bao gồm nhiều giáo sư đại học. Ủy ban đã soạn thảo và, thông qua Trung tâm Học liệu, ấn hành những tập đầu tiên trong lĩnh vực văn học và khoa học.^[78] Trong những dự án đó Bộ cho in lại nguyên bản Truyện Kiều bằng chữ Nôm.

Nhà giáo

Đào tạo giáo chức

Trường Đại học Sư phạm thuộc Viện Đại học Sài Gòn

Trường Đại học Sư phạm Sài Gòn thuộc Viện Đại học Sài Gòn (thành lập vào năm 1957) là cơ sở sư phạm đầu tiên, bắt đầu khai giảng năm 1958.^[79] Sau có thêm các trường cao đẳng sư phạm ở Ban Mê Thuột, Huế, Vĩnh Long, Long An, và Quy Nhơn^[80] Nha Trang, Mỹ Tho, Cần Thơ, Long Xuyên.^[81] Ngoài ra còn có Trường Đại học Sư phạm Huế thuộc Viện Đại học Huế và Trường Đại học Sư phạm Đà Lạt thuộc Viện Đại học Đà Lạt.^[82] Vào thời điểm năm 1974, cả nước có 16 cơ sở đào tạo giáo viên tiểu học với chương trình hai năm còn gọi là chương trình sư phạm cấp tốc. Chương trình này nhận những ai đã đậu được bằng Trung học Đệ nhất cấp.^[83] Hằng năm chương trình này đào tạo khoảng 2.000 giáo viên tiểu học.^[84] Giáo viên trung học thì phải theo học chương trình của trường đại học sư phạm (2 hoặc 4 năm).^[85] Sinh viên các trường sư phạm được cấp học bổng nếu ký hợp đồng 10 năm làm việc cho nhà nước ở các trường công lập sau khi tốt nghiệp.^[86]

Nha Sư phạm (thuộc Bộ Văn hóa, Giáo dục và Thanh niên) và các trường sư phạm thường xuyên tổ chức các chương trình tu nghiệp và các buổi hội thảo giáo dục để giáo chức có dịp học hỏi và phát triển nghề nghiệp. Bộ Văn hóa, Giáo dục và Thanh niên cũng gởi gởi nhiều giáo chức đi tu nghiệp ở các nước như Anh, Pháp, Hoa Kỳ, Nhật, Đức, v.v...^[82]

Đời sống và tinh thần giáo chức

Chỉ số lương của giáo viên tiểu học mới ra trường là 250, giáo học bổ túc hạng 5 là 320, giáo sư trung học đệ nhất cấp hạng 4 là 400, giáo sư trung học đệ nhị cấp hạng 5 là 430, hạng 4 là 470. Với mức lương căn bản như vậy, cộng thêm phụ cấp sư phạm, nhà giáo ở các thành phố thời Đệ nhất Cộng hòa có cuộc sống khá thoải mái, có thể mướn được người giúp việc trong nhà. Sang thời Đệ nhị Cộng hòa, đời sống bắt đầu đắt đỏ, vật giá leo thang, nhà giáo cảm thấy chật vật hơn, nhất là ở những thành phố lớn như Sài Gòn và Đà Nẵng. Tuy vậy, lúc nào các nhà giáo cũng giữ vững tinh thần và tư cách của nhà mô phạm (người mẫu mực, người đóng vai trò hình mẫu), từ cách ăn mặc thật đứng đắn đến cách ăn nói, giao tiếp với phụ huynh và học sinh, và với cả giới chức chính quyền địa phương.^[82]

Thi cử và đánh giá kết quả học tập

Đề thi trắc nghiệm đã được sử dụng cho môn Công dân, Sử, Địa trong các kỳ thi Tú tài I và Tú tài II từ niên khóa 1965-1966. Đến năm 1974, toàn bộ các môn thi trong kỳ thi tú tài gồm toàn những câu trắc nghiệm. Các vị thanh tra trong ban soạn đề thi đều phải đi dự lớp huấn luyện về cách thức soạn câu hỏi, thử nghiệm các câu hỏi với trên 1.800 học sinh ở nhiều nơi, phân tích câu trả lời của học sinh để tính độ khó của câu hỏi và trả lời để lựa chọn hoặc điều chỉnh câu hỏi trắc nghiệm cho thích hợp.^[25]

Đầu những năm 1970, Nha Khảo thí của Bộ Quốc gia Giáo dục đã ký hợp đồng với công ty IBM để điện toán hóa toàn bộ hồ sơ thí vụ, từ việc ghi danh, làm phiếu báo danh, chứng chỉ trúng tuyển... đến các con số thống kê cần thiết. Bảng trả lời cho đề thi trắc nghiệm được đặt từ Hoa Kỳ, và bài làm của thí sinh được chấm bằng máy IBM 1230. Điểm chấm xong từ máy chấm được chuyển sang máy IBM 534 để đục lỗ. Những phiếu đục lỗ này được đưa vào máy IBM 360 để đọc điểm, nhân hệ số, cộng điểm, tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn, chuyển điểm thô ra điểm tiêu chuẩn, tính thứ hạng trúng tuyển v.v... Nhóm mẫu (sample) và nhóm định chuẩn (norm group) được lựa chọn kỹ càng theo đúng phương pháp của khoa học thống kê để tính điểm trung bình và độ lệch tiêu chuẩn.^[25]

Tổ chức quản trị

Hệ thống quản trị giáo dục

Dưới thời Đệ nhất Cộng hòa, Bộ Quốc gia Giáo dục có Tổng Nha Trung Tiểu học và Bình dân Giáo dục phụ trách giáo dục tiểu học và trung học; đứng đầu là một Tổng Giám đốc. Tổng Nha này (văn phòng đặt tại số 7 đường Nguyễn Bỉnh Khiêm, Sài Gòn) bao gồm Nha Trung học, Nha Tiểu học, Nha Tư thục, Sở Khảo thí, và Ban Thanh tra và Soạn Đề thi. Ở địa phương, mỗi tỉnh có một Ty Tiểu học để quản lý tất cả các trường tiểu học trong tỉnh. Nhưng các trường trung học ở Sài Gòn và ở các tỉnh lỵ và quận lỵ đều làm việc thẳng với Nha Trung học ở Tổng Nha. Khi số trường trung học gia tăng quá nhiều thi Nha Trung học hoạt động không còn hữu hiệu nữa. Ở tại các tỉnh, hiệu trưởng trường trung học tỉnh lỵ kiêm luôn việc kiểm soát các trường bán công và tư thục khiến vị trí công việc này rất nặng nề.^[87]

Tháng 6 năm 1971, dưới thời Đệ nhị Cộng hòa, Bộ Quốc gia Giáo dục mở rộng thành Bộ Văn hóa, Giáo dục và Thanh niên (VH-GD-TN). Cơ quan đầu não của Bộ bào gồm: Một Tổng trưởng (ngày nay gọi là Bộ trưởng), một Thứ trưởng, và bốn Phụ tá đặc biệt (ngang hàng thứ trưởng) đặc trách Trung Tiểu học và Bình dân Giáo dục, Văn hóa, Thanh niên, và Kế hoạch. Điều hành văn phòng cơ quan đầu não có Đổng lý văn phòng (chức vụ này bị bãi bỏ từ năm 1974), Chánh văn phòng của Tổng trưởng, Chánh văn phòng của Thứ trưởng, Bí thư của Tổng trưởng, Bí thư của Thứ trưởng, Tham chánh Văn phòng của Tổng trưởng, các Công cán Ủy viên của Tổng trưởng, Thứ trưởng, Phụ tá đặc biệt, và một số Thanh tra đặc biệt tại Bộ.^[87]

Tổng thư ký và Phó tổng thư ký của Bộ trông coi khối điều hành ở trung ương với 13 nha, 1 sở, và 1 trung tâm: (1) Nha Sưu tầm và Nghiên cứu Giáo dục, (2) Nha Kế hoạch và Pháp chế, (3) Nha Học chánh (tức là Quản trị Giáo dục), (4) Nha Sinh hoạt Học đường, (5) Nha Sinh hoạt Văn hóa, (6) Nha Sinh hoạt Thanh niên, (7) Nha Công tác Quốc tế, (8) Nha Sư phạm và Tu nghiệp, (9) Nha Khảo thí, (10) Nha Y tế Học đường, (11) Nha Nhân viên, (12) Nha Tài chính, (13) Nha Tạo tác (tức là Kiến thiết và Hậu cần), (14) Sở Văn thư, và (15) Trung tâm Học liệu. Thanh Tra Đoàn được lập ở trung ương, bên cạnh khối điều hành của Tổng thư ký. Tổng Nha Trung Tiểu học và Bình Dân Giáo dục được giải tán và tất cả các công việc thuộc Tổng Nha được đưa về Bộ và nằm dưới sự điều hành trực tiếp của Phụ tá đặc biệt đặc trách Trung Tiểu học và Bình Dân Giáo dục.^[87]

Vào năm 1972, Bộ VH-GD-TN thiết lập 4 Khu Học chánh để đại diện cho Bộ ở 4 vùng chiến thuật (quân khu) để đôn đốc, kiểm soát và giúp đỡ công việc văn hóa, giáo dục, và thanh niên ở các tỉnh thuộc phạm vi quân khu của mình. Đây là một cơ quan hoạt động rất hữu hiệu. Tuy nhiên vì ngân sách eo hẹp và vì nhu cầu cải tổ công vụ trên toàn quốc nên Khu Học chánh bị giải tán sau hơn một năm hoạt động. Tại mỗi tỉnh, Bộ VH-GD-TN cho thiết lập một Sở Học chánh để phụ trách tất cả các công việc liên quan đến văn hóa và giáo dục trong tỉnh; Ty Tiểu học được sáp nhập vào Sở Học chánh. Bộ VH-GD-TN mong muốn rằng cơ quan học chánh ở mỗi tỉnh phải có địa vị quan trọng và càng ít bị áp lực của địa phương càng tốt cho nên đã nâng cơ quan này lên thành Sở. Tuy vậy, do tình hình đất nước, điều này không thể thực hiện được, và công cuộc cải tổ công vụ toàn quốc đã đưa đến quyết định chuyển Sở Học chánh thành Ty Văn hóa Giáo dục tại địa phương từ năm 1974. Trên toàn lãnh thổ Việt Nam Cộng hòa lúc này có 50 Ty Văn hóa Giáo dục đặt tại 48 tỉnh lỵ và 2 thị xã.^[87]

Về mặt ngân sách vào thời điểm năm 1961 thời Đệ nhất Cộng hòa với ngân sách quốc gia là 15.276 triệu đồng, chính phủ chi 811,4 triệu cho ngân sách giáo dục; chính quyền địa phương góp 563,3 triệu đồng tính tổng cộng là 8,99% ngân sách quốc gia.^[64]

Giáo dục là của những người làm giáo dục

Ở Việt Nam, ngay từ thời xa xưa, giáo dục là của những người làm giáo dục. Các vương triều của Việt Nam thường chỉ vạch ra những đường nét chung và những mục tiêu chung, kèm theo đó là tổ chức các kỳ thi để tuyển chọn người tài mà không trực tiếp can dự vào hoạt động giảng dạy của các cơ sở giáo dục. Sang thời Pháp thuộc, người Pháp lập ra một nền giáo dục mới, nhưng việc điều hành và soạn thảo chương trình vẫn được giao cho các nhà giáo được huấn luyện chuyên môn, dù là người Pháp hay người Việt.^[88]

Đặc điểm trên được tôn trọng trong suốt thời Quốc gia Việt Nam của Cựu hoàng Bảo Đại và đặc biệt là thời Việt Nam Cộng hòa. Các chức vụ bộ trưởng hay tổng trưởng giáo dục có thể là do các chính trị gia hay những người thuộc các ngành khác đảm nhiệm, nhưng các chức vụ khác trong Bộ Giáo dục đều là những nhà giáo chuyên nghiệp đảm trách (ngoài trừ một số chức vụ có tính chất chính trị như đổng lý văn phòng, bí thư, v.v...). Họ là những người am hiểu công việc, có kinh nghiệm, giàu tâm huyết, và xem chính trị chỉ là nhất thời, tương lai của dân tộc mới quan trọng. Trong các cơ quan lập pháp, những người đứng đầu các ủy ban hay tiểu ban giáo dục của Thượng viện và Hạ viện đều là những nghị sĩ quốc hội xuất thân từ nhà giáo. Ngoại trừ ở những vùng mất an ninh, những gì thuộc phạm vi chính trị nhất thời đều phải ngưng lại trước ngưỡng cửa học đường.^[88]

Riêng trong lĩnh vực giáo dục đại học, Điều 10 của Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa (1967) nêu rõ: Nền giáo dục đại học được tự trị.^[2] Ở miền Nam trước 1975 không có "Bộ Đại học" cũng không có cơ quan chủ quản kiểu như Bộ Y tế quản lý các trường đại học Y-Dược. Trong ban lãnh đạo của Bộ Quốc gia Giáo dục của Việt Nam Cộng hòa có một thứ trưởng đặc trách giáo dục đại học. Công việc của vị này chủ yếu là lo về chính sách chung vì các viện đại học là cơ quan ngoại vi đối với Bộ ở trung ương. Về học vụ và điều hành, các cơ sở giáo dục đại học được tự trị. Các hội đồng ở cấp viện đại học và cấp trường đại học (hay phân khoa) có quyền thảo luận và quyết định mà không phải trình báo hay xin chỉ thị từ bất cứ ai.^[45]

Về mặt tài chính, tuy các viện đại học công lập có ngân sách riêng nhưng đây là một phần của ngân sách chung thuộc ngân sách quốc gia và phải được Quốc hội chấp thuận. Tất cả các chi tiêu phải qua thủ tục "chiếu hội ngân sách" ("chiếu hội"=kiểm nhận) do Bộ Tài chính kiểm soát và thực hiện. Ngoài ra, giảng viên và nhân viên là công chức quốc gia. Việc tuyển mới, chuyển ngạch, bổ nhiệm, thăng chức, v.v... phải qua thủ tục "chiếu hội công vụ" do Phủ Tổng ủy Công vụ thực hiện để kiểm soát. Trong thực tế, thủ tục này được thực hiện một cách khá dễ dàng và nhanh chóng. Như vậy, về mặt tài chính các viện đại học công lập ở miền Nam không được nhiều quyền tự trị như các viện đại học ở Hoa Kỳ. Lý do của việc này là do các viện đại học này không thu học phí của sinh viên, không có nguồn thu riêng.^[45]

Các kỳ đại hội giáo dục quốc gia

• Đại hội Giáo dục Quốc gia lần I: tổ chức ở Sài Gòn vào năm 1958. Triết lý giáo dục nhân bản - dân tộc - khai phóng được chính thức hóa ở hội nghị này.^[89]
• Đại hội Giáo dục Quốc gia lần II: tổ chức ở Sài Gòn vào năm 1964. Đại hội này tái xác nhận ba nguyên tắc căn bản nhân bản - dân tộc - khai phóng và tổ chức lại hệ thống học đường nhấn mạnh đến sự học tập liên tục từ lớp 1 đến lớp 12.^[89]

Một số nhà lãnh đạo giáo dục tiêu biểu

Trong suốt thời gian 20 năm tồn tại, các vị tổng trưởng (tức bộ trưởng) và thứ trưởng giáo dục của Việt Nam Cộng hòa đã có những ý tưởng, sáng kiến, và nỗ lực mang lại sự tiến bộ cho nền giáo dục ở miền Nam Việt Nam. Sau đây là vài nhà lãnh đạo tiêu biểu:^[90]

• Trần Hữu Thế: sinh năm 1922 tại Mỹ Tho, mất năm 1995 tại Pháp; tiến sĩ khoa học (1952), từng dạy học ở Lyon (Pháp) và làm giáo sư ở Trường Đại học Khoa học thuộc Viện Đại học Sài Gòn; từ 1958 đến 1960 làm Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục; từng làm Đại sứ của Việt Nam Cộng hòa tại Philippines. Dưới thời Bộ trưởng Trần Hữu Thế, số lượng học sinh, sinh viên gia tăng nhanh chóng, và nhiều cải tiến trong giáo dục đã được thực hiện. Cùng thời kỳ này, Đại hội Giáo dục Quốc gia (lần I) được tổ chức ở Sài Gòn vào năm 1958 chính thức hóa ba nguyên tắc nhân bản, dân tộc, và khai phóng làm nền tảng cho triết lý giáo dục Việt Nam Cộng hòa.
• Nguyễn Văn Trường: sinh năm 1930 tại Vĩnh Long; giáo sư tại Viện Đại học Huế; hai lần đảm trách chức vụ Tổng trưởng Giáo dục thời kỳ chuyển tiếp giữa Đệ nhất và Đệ nhị Cộng hòa. Ông là người tích cực vận động và đóng góp vào sự ra đời của Viện Đại học Cần Thơ vào năm 1966.
• Trần Ngọc Ninh: sinh năm 1923 tại Hà Nội; bác sĩ giải phẫu và giáo sư Trường Đại học Y khoa Sài Gòn, giáo sư Văn minh Đại cương và Văn hóa Việt Nam tại Viện Đại học Vạn Hạnh; Phó Thủ tướng kiêm Tổng trưởng Giáo dục thời kỳ chuyển tiếp giữa Đệ nhất và Đệ nhị Cộng hòa.^[91]
• Nguyễn Lưu Viên: sinh năm 1919; bác sĩ, từng làm việc tại Trường Đại học Y khoa Sài Gòn, Bệnh viện Chợ Rẫy, và Viện Pasteur Sài Gòn; từ 1969 đến 1971 làm Phó Thủ tướng kiêm Tổng trưởng Giáo dục rồi Phó thủ tướng kiêm Trưởng Phái đoàn Việt Nam Cộng hòa ở Hội nghị La Celle Saint Cloud trong chính phủ Trần Thiện Khiêm.
• Ngô Khắc Tĩnh: sinh năm 1922 tại Phan Rang, mất năm 2005 tại Hoa Kỳ; dược sĩ (tốt nghiệp ở Pháp); từ năm 1971 đến 1975 làm Tổng trưởng Bộ Văn hóa, Giáo dục, và Thanh niên; từ năm 1975 đến 1988 bị tù cải tạo dưới chính thể Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.
• Đỗ Bá Khê: sinh năm 1922 tại Mỹ Tho, mất năm 2005 tại Hoa Kỳ; tiến sĩ giáo dục (Viện Đại học Southern California); Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Giáo dục, và Thanh niên thời Đệ nhị Cộng hòa. Ông là người đã thiết lập hệ thống các trường đại học cộng đồng ở miền Nam Việt Nam và được xem là "cha đẻ của các trường đại học cộng đồng Việt Nam". Ông còn thiết lập Viện Đại học Bách khoa Thủ Đức vào năm 1974 dựa theo mô hình của các viện đại học bách khoa ở California (Hoa Kỳ) và làm việc với vai trò viện trưởng sáng lập của viện đại học này.
• Nguyễn Thanh Liêm: sinh năm 1934 tại Mỹ Tho; tiến sĩ giáo dục (Viện Đại học Iowa State, Hoa Kỳ); Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Giáo dục, và Thanh niên thời Đệ nhị Cộng hòa.

Trợ giúp của quốc tế

Cuốn tập đọc song ngữ Việt-Kơho do Bộ Quốc gia Giáo dục xuất bản năm 1959 với sự hợp tác của Phái bộ Kinh tế Hoa Kỳ

Những nỗ lực phát triển giáo dục của Việt Nam Cộng hòa nhận được sự trợ giúp của các tổ chức quốc tế và nhiều nước trên thế giới. Một vài ví dụ có thể kể đến: UNESCO giúp thiết lập một hệ thống các trường tiểu học cộng đồng. UNDP giúp đỡ trang thiết bị cho Trung tâm Quốc gia Kỹ thuật Phú Thọ. New Zealand xây dựng các tòa nhà cho Trường Đại học Khoa học thuộc Viện Đại học Sài Gòn. Pháp cung cấp nhiều giáo sư, trang thiết bị, khoản tài trợ giúp phát triển nhân sự, đặc biệt là trong lĩnh vực toán học hiện đại. Cộng hòa Liên bang Đức (Tây Đức) giúp xây dựng và cung cấp trang thiết bị cho một trường trung học kỹ thuật, ngoài ra còn hỗ trợ Trường Đại học Y khoa của Viện Đại học Huế, v.v...^[92]

Phần lớn sự trợ giúp đến từ Hoa Kỳ. Trong đó có sự giúp đỡ trong việc ấn loát sách giáo khoa, xây dựng Trường Đại học Sư phạm của Viện Đại học Sài Gòn và các trường sư phạm khác ở các tỉnh, 11.000 phòng học trong các ấp chiến lược, 18 trường trung học kỹ thuật, một trung tâm y khoa cho Viện Đại học Sài Gòn, một trường sư phạm và cùng với nó là một trường trung học kiểu mẫu, một trường sư phạm kỹ thuật, một trường đại học nông nghiệp, một trường đại học kỹ thuật, một trung tâm hành chính cho viện đại học, v.v... Tất cả các chương trình này được thực hiện thông qua các nhóm chuyên gia gồm các giáo sư, nhà quản trị, và sinh viên của các viện đại học Hoa Kỳ.^[92]

Đặc biệt,năm 1970 bộ quốc gia giáo dục của chính quyền Sài gòn đã được trang bị máy chấm bài thi trắc nghiệm điện tử IBM thế hệ đầu của Mỹ.Đây là loại máy mà đến năm 2004 bộ giáo dục và đào tạo nước Cộng Hòa XHCN Việt nam bắt đầu sử dụng,chỉ khác là máy có thế hệ mới hơn.Điều này cho thấy nền giáo dục miền nam trước 1975 đã có sự khách quan trong thi cử.

Chữ viết

Vào thời đó, chính tả tiếng Việt khác với bây giờ ít nhiều. Điểm khác biệt gồm có việc dùng gạch nối "-" giữa các từ trong một từ kép, ví dụ như "ngân-hàng", "Việt-Nam". Cách viết tên riêng thì có khi viết thành "Nguyễn-văn-Mỗ" thay vì viết hoa mỗi chữ (Nguyễn Văn Mỗ). Những khác biệt này không phải do chính quyền tạo ra hay chỉ mới xuất hiện vào thời buổi đó mà đúng ra là tiếp nối cách viết từ thời tiền chiến.

Đánh giá

Lời đánh giá về nền giáo dục Việt Nam dưới chính thể Việt Nam Cộng hòa trên trang mạng chính thức của Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bình Định: "Sau khi Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết, đế quốc Mỹ đã thay chân Pháp, nhảy vào miền Nam Việt Nam. Mỹ-ngụy đã cố sử dụng giáo dục làm công cụ xâm lược Việt Nam. Chúng đã gieo rắc trong học sinh, sinh viên tư tưởng hoài nghi, mơ hồ, tư tưởng an phận, sợ Mỹ, phục Mỹ. Chúng phát triển trong học sinh, sinh viên lối sống thực dụng, quay lưng với hiện tại, chấp nhận cuộc sống vị kỷ ương hèn... Mặt khác, Mỹ-ngụy tìm mọi cách tiêu diệt nền giáo dục cách mạng, tìm cách ngăn chặn, loại trừ những mầm mống cách mạng trong nhà trường."^[93] Trong một giáo án về Lịch sử Giáo dục huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị: "Giáo dục Mỹ-ngụy tuy có phát triển về số lượng và có những cải cách nhất định, nhưng không thoát khỏi mục đích nô dịch, thống trị."^[94]

Từ ngày 7 đến ngày 28 tháng 6 năm 1975 (tức là sáu tuần sau sự kiện ngày 30 tháng 4), Arthur W. Galston, giáo sư sinh học ở Viện Đại học Yale, viếng thăm miền Bắc Việt Nam (lúc đó vẫn là Việt Nam Dân chủ Cộng hòa). Theo tường trình của Galston cho tạp chí Science số ra ngày 29 tháng 8 năm 1975 thì một trong những chủ đề khiến các nhà lãnh đạo miền Bắc bận tâm vào lúc đó là vấn đề thống nhất với miền Nam. Theo tạp chí Science thì "Việc thống nhất trong lĩnh vực khoa học và giáo dục có lẽ sẽ có nhiều khó khăn vì hai miền đã phát triển theo hai chiều hướng khác nhau trong nhiều thập niên. Nhưng dù cho có nhiều khó khăn, Galston nhận thấy các nhà lãnh đạo miền Bắc công khai bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với nhiều đặc điểm của nền khoa học và giáo dục ở miền Nam; họ dự định kết hợp những đặc điểm này vào miền Bắc khi quá trình thống nhất đang được thảo luận sôi nổi vào lúc đó thực sự diễn ra." Theo Galston, các nhà lãnh đạo miền Bắc, cụ thể được nhắc đến trong bài là Nguyễn Văn Hiệu (Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam) và Phạm Văn Đồng (Thủ tướng Việt Nam Dân chủ Cộng hòa), đặc biệt quan tâm đến hệ thống giáo dục nhấn mạnh đến các ngành kỹ thuật và điện tử cùng hệ thống các trường đại học cộng đồng hệ hai năm đã được thiết lập ở miền Nam (nguyên văn tiếng Anh: "the widespread educational emphasis on engineering and electronics and the system of two-year, community colleges").^[95]

Lời chứng và đánh giá của ông Mai Thái Lĩnh, cựu sinh viên Viện Đại học Đà Lạt,^[96] nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Nhân dân Thành phố Đà Lạt dưới chính thể Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam: "Tôi là con của một cán bộ Việt Minh – tham gia Cách mạng tháng Tám tại Lâm Đồng sau đó tập kết ra miền Bắc [...] Chế độ Việt Nam Cộng hòa lúc đó biết lý lịch của tôi, nhưng vẫn không phân biệt đối xử, cho nên tôi vẫn có thể học hành đến nơi đến chốn. Tính chất tốt đẹp của nền giáo dục cũ của miền Nam là điều tôi công khai thừa nhận, vì vậy suốt 14 năm phục vụ trong ngành giáo dục "xã hội chủ nghĩa" (1975-1989), tôi bị người ta gán cho đủ thứ nhãn hiệu, chụp cho nhiều thứ mũ chỉ vì tôi nêu rõ những ưu điểm của nền giáo dục cũ cần phải học hỏi. Chính là do thừa hưởng nền giáo dục đó của miền Nam mà tôi có được tính độc lập trong tư duy, không bao giờ chịu nô lệ về tư tưởng..."^[97]

Giáo dục Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là nền giáo dục Việt Nam dưới chính thể Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Nền giáo dục của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chính thức có mặt từ năm 1945 nhưng đến năm 1946 vì phải sơ tán trước cuộc phản công của Pháp nên mãi đến năm 1954 sau khi chính phủ Việt Minh về tiếp thu thủ đô Hà Nội và tiếp quản các cơ cấu hành chánh, trong đó có Tổng nha Học chính của Liên bang Đông Dương cũ, thì mới có cơ sở vững vàng để thực hiện. Với chính thể mới, hệ thống giáo dục này tồn tại cho đến năm 1985 khi nền giáo dục hai miền Nam Bắc thống nhất, dù rằng việc thống nhất chính trị giữa hai miền đã diễn ra từ năm 1976.^[1] Một đặc điểm của giáo dục Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là có tính định hướng chính trị và giáo dục được xem là một thành phần phục vụ quan điểm của nhà nước.^[2]

Giáo dục tiểu học và trung học

Ngay từ năm 1946 Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã cho áp dụng chương trình học của Hoàng Xuân Hãn (ban hành thời chính phủ Trần Trọng Kim) ở cấp tiểu học và trung học. Năm 1950, hai bậc này được quy hoạch lại tổng cộng có 11 lớp: tiểu học (cấp I), bốn năm; trung học cơ sở (cấp II), ba năm; trung học phổ thông (cấp III), bốn năm. Năm 1956, chính quyền lại ra nghị quyết cải tổ giáo dục phổ thông, rút lại còn 10 năm: tiểu học (cấp I), bốn năm; trung học gồm cấp II và cấp III, mỗi cấp có ba năm.^[2] Xong năm lớp 10 học sinh thi lấy bằng trung học phổ thông.^[1] Nỗ lực của thập niên 1940 và 1950 cũng là phải xóa nạn mù chữ với sự đóng góp của Nha Bình dân Học vụ.^[3]

Giáo dục đại học

Bậc đại học thì vì lúc đầu phải sơ tán nên chủ yếu vẫn dùng chương trình thời Pháp thuộc kể cả tiếng Pháp để giảng dạy đến năm 1950 mới đổi sang tiếng Việt. Viện Đại học Đông Dương (tiếng Pháp: Université Indochinoise) phải đóng cửa nhưng rồi tái khai giảng vào cuối năm 1945 với tên mới: Trường Đại học Quốc gia Việt Nam với hơn 1.100 sinh viên ghi danh. Lúc đó trường có năm ban: Y khoa, Khoa học, Văn khoa, Chính trị xã hội, và Mỹ thuật.^[4] Trường này sau đó chuyển lên Việt Bắc và được sắp xếp lại. Trường Đại học Luật bị bỏ hẳn, thay thế bởi Trường Đại học Chính trị Xã hội, đến năm 1948 thì gọi là Trường Pháp chính. Trong khi đó Văn khoa dạy thêm ngoại ngữ: Anh, Nga và Hoa.^[2]

Sau khi trở về Hà Nội, Chính phủ ký nghị định ngày 6 tháng 3 năm 1956 tổ chức lại cấp đại học và lập ra năm trường đại học: Bách khoa, Nông lâm, Sư phạm, Tổng hợp (Văn khoa và Khoa học), và Y dược. Cũng kể từ đó giáo trình đại học bỏ mô hình của Pháp và theo chương trình học của Liên Xô.^[2] Theo đó thì mỗi trường cũ đứng riêng thành trường độc lập. Bậc đại học của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong thời gian hơn 20 năm không cấp bằng tiến sĩ nào nên sinh viên cần đào tạo kiến thức cao hơn thì phải đi du học ở Liên Xô và Đông Âu.^[1]

Vì quan niệm giáo dục phải phục vụ mục tiêu chính trị nên bất kể học ở chuyên ngành nào, sinh viên đại học đều phải học triết học Mác-Lê và lý thuyết đấu tranh giai cấp.^[1] Trong niên học năm 1975-76 thì lối học tập chính trị được đem áp dụng triệt để ở miền Nam và cả năm học đó được dành cho "công tác chính trị tư tưởng" cho các sinh viên và giảng viên.^[5]

Các cơ sở giáo dục đại học

• Trường Đại học Y khoa Hà Nội: trước thuộc Viện Đại học Hà Nội nhưng theo nghị định năm 1956 thì tách riêng. Trường Y khoa bị cắt khỏi Bộ Giáo dục và chuyển sang Bộ Y tế và học trình rút bỏ từ bảy năm thành sáu năm, loại bỏ ngoại trú, nội trú và luận án. Ngoài ra Bộ Y tế mở một chương trình hai năm học bắt đầu từ năm 1960 ở Thanh Hóa, Nghệ An (Vinh), Nam Định, Vĩnh Phúc, Thái Bình, Hà Nam, Hà Đông và Phú Thọ để đào tạo hàng ngàn y sĩ trung cấp trong khi học trình bác sĩ y khoa rút xuống còn bốn năm. Việc này diễn ra được hai năm nhưng vì thấy không hiệu quả nên sau đó lại trở lại học trình sáu năm cho y khoa.^[6]
• Trường Đại học Bách khoa Hà Nội: thành lập năm 1956 với bốn ngành, Cơ khí, Điện & Mỏ, Luyện kim & Hóa học, và Thực phẩm & Xây dựng.^[7]
• Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội: thành lập năm 1956, tập trung vào các ngành khoa học cơ bản. Năm 1993, trường này sáp nhập với Trường Đại học Sư phạm Hà Nội I và Trường Đại học Sư phạm Ngoại ngữ Hà Nội để hình thành Đại học Quốc gia Hà Nội.
• Trường Đại học Sư phạm Hà Nội: thành lập năm 1951, ban đầu với tên gọi Trường Đại học Sư phạm Khoa học (1951–1956), sau đó là Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (1956-1966), Trường Đại học Sư phạm Hà Nội I (1966–1993), Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (1993–1999) thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, và trở lại tên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào tháng 10 năm 1999.
• Trường Đại học Nông lâm Hà Nội: thành lập năm 1956. Các tên gọi khác: Học viện Nông Lâm (từ 1958), Trường Đại học Nông nghiệp (từ 1963), Trường Đại học Nông nghiệp I (từ 1967), và Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội (từ 2007).